بزرگترین بیابان جهان کدام است؟ رازهای قطب جنوب و صحرای بزرگ
بزرگترین بیابان جهان بر خلاف تصور عموم، قاره یخ‌زده قطب جنوب (Antarctica) با مساحت ۱۴.۲ میلیون کیلومتر مربع است؛ زیرا تعریف علمی بیابان بر پایه میزان بارندگی سالانه کمتر از ۲۵۰ میلی‌متر است نه گرمای شن‌زارها.
وقتی کلمه «بیابان» یا «کویر» را می‌شنویم، بی‌درنگ تصویری از تپه‌های شنی مواج، آفتاب سوزان، هوای داغ و کاروان‌های شتر در ذهن نقش می‌بندد. به همین دلیل، بیشتر مردم گمان می‌کنند صحرای بزرگ آفریقا (Sahara) وسیع‌ترین بیابان سیاره زمین است. اما در دانش جغرافیای طبیعی و هواشناسی، دما هیچ نقشی در تعریف بیابان ندارد. به گزارش سازمان زمین‌شناسی ایالات متحده (USGS) و داده‌های رصدخانه زمین ناسا (NASA Earth Observatory)، هر منطقه‌ای که میانگین بارندگی سالانه آن کمتر از ۲۵۰ میلی‌متر (۱۰ اینچ) باشد، رسماً بیابان نامیده می‌شود. با این معیار علمی، قاره سراسر پوشیده از یخ قطب جنوب با اختلافی چشمگیر عنوان بزرگترین بیابان جهان را از آن خود کرده است. در این مقاله خواندنی از مجله هفت گنج، به بررسی شگفتی‌های بزرگترین بیابان‌های زمین و رازهای علمی آن‌ها خواهیم پرداخت.
۱۰ بیابان بزرگ سیاره زمین بر پایه مساحت جغرافیایی
سیاره ما تنوع اقلیمی شگفت‌انگیزی دارد؛ از بیابان‌های پوشیده از یخ‌های قطبی گرفته تا شن‌زارهای سوزان استوایی. جدول زیر رتبه‌بندی ۱۰ بیابان وسیع کره زمین را به همراه نوع اقلیم و مساحت دقیق آن‌ها نشان می‌دهد:
| رتبه | نام بیابان | نوع اقلیم و ساختار | مساحت تقریبی (کیلومتر مربع) | کشورها و مناطق دربرگیرنده |
|---|---|---|---|---|
| ۱ | بیابان قطب جنوب (Antarctic Desert) | بیابان قطبی و یخبندان دائمی | ۱۴,۲۰۰,۰۰۰ | قاره قطب جنوب (جنوبگان) |
| ۲ | بیابان قطب شمال (Arctic Desert) | بیابان قطبی، توندرا و یخ دریا | ۱۳,۹۸۵,۰۰۰ | بخش‌هایی از روسیه، کانادا، گرینلند، آلاسکا و نروژ |
| ۳ | صحرای بزرگ آفریقا (Sahara Desert) | بیابان گرمسیری و ماسه‌ای (بزرگترین بیابان گرم) | ۹,۲۰۰,۰۰۰ | ۱۱ کشور شمال آفریقا (مصر، الجزایر، لیبی، چاد و…) |
| ۴ | بیابان بزرگ استرالیا (Australian Desert) | بیابان نیمه‌گرمسیری و تپه‌های رسی سرخ | ۲,۷۰۰,۰۰۰ | بخش‌های مرکزی و غربی استرالیا |
| ۵ | بیابان عربی (Arabian Desert) | بیابان گرمسیری و شن‌های روان (ربع‌الخالی) | ۲,۳۳۰,۰۰۰ | شبه‌جزیره عربستان، عمان، یمن، امارات و عراق |
| ۶ | بیابان گبی (Gobi Desert) | بیابان معتدل سرد زمستانی و صخره‌ای | ۱,۲۹۵,۰۰۰ | چین شمالی و مغولستان جنوبی |
| ۷ | بیابان کالاهاری (Kalahari Desert) | بیابان نیمه‌خشک و ماسه‌های فسیلی | ۹۰۰,۰۰۰ | بوتسوانا، نامیبیا و آفریقای جنوبی |
| ۸ | بیابان پاتاگونیا (Patagonian Desert) | بیابان سرد زمستانی و فلات‌های بادخیز | ۶۷۳,۰۰۰ | آرژانتین و شیلی |
| ۹ | بیابان حوضه بزرگ (Great Basin Desert) | بیابان سرد کوهستانی و دره‌ای | ۴۹۲,۰۰۰ | ایالات متحده آمریکا (نوادا، یوتا، کالیفرنیا) |
| ۱۰ | بیابان کره‌کوم و قزل‌قوم (Karakum & Kyzylkum) | بیابان آسیای میانه و تپه‌های شنی بادی | ۳۵۰,۰۰۰ | ترکمنستان، ازبکستان و قزاقستان |
بیشتر بدانید: چرا قطب جنوب خشک‌تر از صحرای آفریقاست؟
هوای فوق‌العاده سرد قطب جنوب توانایی فیزیکی نگهداری بخار آب را ندارد. در دماهای منفی ۵۰ تا منفی ۸۰ درجه سانتی‌گراد، رطوبت هوا نزدیک به صفر مطلق است. جالب است بدانید در برخی از مناطق قطب جنوب موسوم به «دره‌های خشک مک‌موردو»، دانشمندان شواهدی یافته‌اند که نشان می‌دهد طی ۲ میلیون سال گذشته حتی یک قطره باران یا برف نباریده است!
کالبدشکافی قطب جنوب: غول سفید و خشک بیابان‌های زمین
قاره قطب جنوب سرزمینی با آمارهای فراطبیعی است. این قاره با مساحتی حدود ۱.۴ برابر قاره اروپا، مرتفع‌ترین، بادخیزترین، سردترین و خشک‌ترین قاره زمین محسوب می‌شود. اگرچه ۹۸ درصد این سرزمین زیر لایه‌ای ضخیم از یخ به ضخامت میانگین ۲ کیلومتر مدفون شده است، اما این یخ‌ها نتیجه بارش‌های اخیر نیستند؛ بلکه حاصل فشرده شدن تدریجی برف‌های باریده شده طی صدها هزار سال هستند.
میانگین بارش سالانه در فلات مرکزی قطب جنوب تنها حدود ۵۰ میلی‌متر است که کمتر از خشک‌ترین بخش‌های صحرای بزرگ آفریقاست. بادهای کاتاباتیک (Katabatic Winds) که از فلات‌های بلند مرکزی به سمت سواحل با سرعت بیش از ۳۰۰ کیلومتر بر ساعت می‌وزند، هرگونه رطوبت سطحی را تبخیر و متلاشی می‌کنند.
صحرای بزرگ آفریقا: پادشاه بلامنازع بیابان‌های گرم جهان
اگر بیابان‌های قطبی یخ‌زده را کنار بگذاریم، صحرای بزرگ آفریقا (Sahara) عظیم‌ترین بیابان گرم کره خاکی است. مساحت این بیابان به تنهایی تقریباً با وسعت کل خاک ایالات متحده یا چین برابری می‌کند. صحرا از غرب به اقیانوس اطلس، از شمال به دریای مدیترانه، از شرق به دریای سرخ و از جنوب به دشت‌های نیمه‌خشک ساحل ختم می‌شود.
بر خلاف تصور رایج که صحرا را صرفاً دریایی از شن می‌پندارند، تنها حدود ۲۵ درصد سطح صحرا پوشیده از رمل‌های شنی روان (ارگ یا Erg) است. مابقی سطح آن را فلات‌های صخره‌ای و سنگی بدون پوشش (حماده یا Hamada)، دشت‌های شنی کویری (سرِیر یا Serir) و رشته‌کوه‌های آتشفشانی کهن مانند کوه‌های تیبستی و هقار تشکیل می‌دهند.
ترفند طلایی کویرنوردی: تاب‌آوری زیستی در گرمای ۵۰ درجه
مردمان بومی صحرا مانند قبایل طوارق قرن‌هاست که با پوشیدن لباس‌های بلند گشاد و چندلایه تیره از خود در برابر تبخیر سریع آب بدن و آفتاب‌سوختگی محافظت می‌کنند؛ چرخش هوای محبوس درون لایه‌های لباس مانند یک سیستم عایق حرارتی طبیعی عمل می‌نماید.
سازگاری‌های معجزه‌آسا: حیات چگونه در بیابان‌ها زنده می‌ماند؟
زندگی در بیابان‌های جهان هنر غلبه بر محدودیت‌های مرگبار است. جانداران بیابانی شیوه‌های بیولوژیکی حیرت‌انگیزی برای بقا ابداع کرده‌اند:
- پنگوئن‌های امپراتور در قطب جنوب: این پرندگان با لایه‌ای ضخیم از چربی زیرپوستی و پرهای عایق چندلایه متراکم، دمای منفی ۶۰ درجه و کولاک‌های قطبی را تاب می‌آورند و برای حفظ گرمای جوجه‌های خود، کلونی‌های بزرگ چرخشی تشکیل می‌دهند.
- شتر یک‌کوهانه در صحرای بزرگ: شترها می‌توانند تا ۲ هفته بدون نوشیدن آب زنده بمانند. کوهان شتر منبع ذخیره چربی است که در صورت کمبود غذا، طی واکنش‌های بیوشیمیایی به آب و انرژی متابولیک تبدیل می‌شود؛ همچنین کلیه‌های شتر ادرار را فوق‌العاده غلیظ می‌کنند تا حتی قطره‌ای آب تلف نشود.
- گیاهان گوشتی و کاکتوس‌ها: ریشه‌های کم‌عمق اما بسیار گسترده کاکتوس‌ها با اولین نم‌نم باران آب را می‌بلعند و تیغ‌های آن‌ها برای کاهش تبخیر و جلوگیری از خورده شدن توسط حیوانات تشنه تکامل یافته‌اند.
- روباه فنک (Fennec Fox): گوش‌های فوق‌العاده بزرگ روباه فنک در شمال آفریقا نه تنها برای شنیدن صدای حشرات در زیر شن کاربرد دارد، بلکه رگ‌های خونی فراوان آن به عنوان رادیاتور حرارتی عمل کرده و گرمای بدن را دفع می‌کنند.
چرا بیابان‌ها شکل می‌گیرند؟ ۳ سازوکار علمی هواشناسی و زمین‌شناسی
بیابان‌ها پدیده‌هایی تصادفی بر سطح زمین نیستند، بلکه نتیجه قوانین حاکم بر دینامیک جو و گردش عمومی هوا (Atmospheric Circulation) هستند. دانشمندان زمین‌شناسی شکل‌گیری بیابان‌ها را ناشی از ۳ عامل عمده می‌دانند:
- سلول‌های گردش جوی هدلی و کمربندهای پرفشار جنب‌حاره‌ای (Hadley Cells): در خط استوا، تابش شدید خورشید هوای گرم و مرطوب را به سمت بالا می‌راند که باعث بارندگی‌های سیل‌آسای جنگل‌های بارانی استوایی می‌شود. این هوای سبک پس از تخلیه رطوبت، در عرض‌های جغرافیایی ۳۰ درجه شمالی و جنوبی (مانند صحرای بزرگ، بیابان عربی و کویر لوت) فرونشینی می‌کند. هوای در حال فرود به شدت گرم و خشک شده و هرگونه تشکیل ابر باران‌زا را غیرممکن می‌سازد.
- اثر سایه باران کوهستان‌ها (Rain Shadow Effect): هنگامی که توده‌های هوای مرطوب اقیانوسی به رشته‌کوه‌های مرتفع برخورد می‌کنند، ناچار به صعود می‌شوند. صعود هوا موجب تراکم رطوبت و بارش در دامنه رو به باد می‌گردد. اما در سوی دیگر رشته‌کوه (دامنه پشت به باد)، هوای سرد و کاملاً خشک سرازیر می‌شود و اقلیم بیابانی ایجاد می‌کند؛ نمونه بارز آن بیابان گبی در پشت هیمالیا و بیابان پاتاگونیا در پشت رشته‌کوه آند است.
- جریان‌های سرد اقیانوسی ساحلی (Cold Ocean Currents): عبور جریان‌های دریایی بسیار سرد از سواحل غربی قاره‌ها دمای لایه‌های پایینی هوا را سرد می‌کند و مانع از صعود و تبخیر می‌گردد؛ نتیجه این پدیده شکل‌گیری بیابان‌های ساحلی فوق‌خشک مانند بیابان آتاکاما در شیلی و بیابان نامیب در آفریقاست.
پدیده شگفت‌انگیز «صحرای سبز»: زمانی که صحرای بزرگ پوشیده از چمنزار و دریاچه بود!
یکی از هیجان‌انگیزترین کشفیات دیرینه‌شناسی در شمال آفریقا این است که صحرای سوزان امروزی همواره خشک نبوده است. دانشمندان اقلیم‌شناسی دوره‌ای را شناسایی کرده‌اند که به «دوره مرطوب آفریقا» (African Humid Period) معروف است و بین ۱۱ هزار تا ۵ هزار سال پیش جریان داشت.
در آن دوران، تغییرات تناوبی در زاویه تمایل محور زمین (چرخه‌های میلانکوویچ) الگوی بادهای موسمی را دگرگون ساخت و باران‌های سیل‌آسا شمال آفریقا را فرا گرفت. صحرای بزرگ به پهنه‌ای سرسبز، پر از رودخانه‌های عظیم و دریاچه‌های پهناور (مانند دریاچه عظیم مگاوچاد) تبدیل شد. نقاشی‌های صخره‌ای کهن در غارهای منطقه تاسیلی ناجر در الجزایر، تصاویری از فیل‌ها، کرگدن‌ها، اسب‌های آبی و زرافه‌ها را نشان می‌دهد که توسط انسان‌های شکارچی-گردآورنده در قلب صحرای امروز کشیده شده‌اند! این چرخه نشان می‌دهد که در مقیاس‌های زمین‌شناسی، بیابان‌ها نیز چشم‌اندازهایی متغیر و پویا هستند.
انواع ۴ گانه بیابان‌های جهان بر اساس طبقه‌بندی ژئومورفولوژی
بیابان‌ها با وجود ویژگی مشترک کمبود آب، از دیدگاه بوم‌شناسی و دما به چهار دسته کاملاً متمایز تقسیم می‌شوند:
| نوع بیابان | ویژگی‌های دمایی و بارش | شاخص‌ترین نمونه‌های جهانی | پوشش گیاهی و جانوری شاخص |
|---|---|---|---|
| بیابان‌های قطبی (Polar Deserts) | سرمای طاقت‌فرسا، میانگین دمای زیر صفر در تمام طول سال، بارش بسیار اندک برفی | قاره قطب جنوب، گرینلند و مجمع‌الجزایر قطب شمال | گلسنگ‌ها، خزه‌های خفته، پنگوئن‌ها، فک‌ها و باکتری‌های سرماستود |
| بیابان‌های گرم و خشک (Subtropical Deserts) | تابستان‌های داغ بالای ۴۵ درجه، نوسان شدید دمای روز و شب، بادهای فرساینده | صحرای بزرگ آفریقا، بیابان عربی، دشت لوت و صحرای سونورا | بوته‌های خاردار، کاکتوس‌ها، شتر، عقرب، رتیل و خزندگان نقب‌زن |
| بیابان‌های سرد زمستانی (Cold Winter Deserts) | تابستان‌های گرم و خشک اما زمستان‌های منجمد با برف‌های دوره‌ای و یخبندان | بیابان گبی، بیابان تکله‌مکان و بیابان حوضه بزرگ آمریکا | شتر دوکوهانه، غزال تبتی، گرگ خاکستری و درختچه‌های گز مقاوم |
| بیابان‌های ساحلی مه آلود (Coastal Deserts) | دمای معتدل، رطوبت نسبی بالا همراه با مه‌های غلیظ صبحگاهی اما بدون بارش باران | بیابان آتاکاما (شیلی) و بیابان نامیب (نامیبیا) | سوسک‌های مه گیر کویر نامیب، کرکس‌ها و کاکتوس‌های جذب‌کننده رطوبت مه |
پیوند اقلیمی با سایر رکوردهای جغرافیایی سیاره زمین
بررسی بیابان‌های بزرگ جهان بدون شناخت سایر پدیده‌های اکستریم اقلیمی زمین ناقص خواهد بود. برای مثال، خشکی فوق‌العاده قطب جنوب با خشک‌ترین بیابان غیرقطبی زمین که در مقاله خشک‌ترین نقطه جهان کجاست؟ بررسی کردیم هم‌پوشانی‌های حیرت‌انگیزی دارد. همچنین سرمای منجمدکننده جنوبگان که در راهنمای علمی سردترین نقطه جهان کجاست؟ ثبت شده، در تضاد مستقیم با حرارت سوزان ۷۰ درجه‌ای کویر لوت و دره مرگ است که در گزارش گرم‌ترین نقطه جهان کجاست؟ آن را واکاوی نمودیم.
هشدار محیط زیستی: بیابان‌زایی و تهدید گرمایش جهانی
پدیده شوم بیابان‌زایی (Desertification) ناشی از تخریب جنگل‌ها، چرای بی‌رویه دام و تغییرات اقلیمی سالانه میلیون‌ها هکتار از زمین‌های حاصلخیز کشاورزی جهان را به بیابان‌های بی‌حاصل تبدیل می‌کند؛ حفاظت از پوشش گیاهی تنها سد دفاعی در برابر پیشروی شن‌زارهاست.
نکته مهم: تفاوت میان کویر و بیابان در جغرافیای ایران
در ادبیات عمومی فارسی معمولاً دو واژه «کویر» و «بیابان» به اشتباه مترادف فرض می‌شوند. از منظر ژئومورفولوژی، «بیابان» منطقه‌ای کم‌باران با پوشش گیاهی ناچیز است، در حالی که «کویر» (Playa) به زمین‌های گلی و پست نمک‌زاری اطلاق می‌شود که سطح آب زیرزمینی در آن بالا بوده و بر اثر تبخیر شدید، قشر ضخیمی از نمک و املاح سطح زمین را سفیدپوش کرده است.
نکات پایانی و جمع‌بندی کاربردی
بزرگترین بیابان جهان قطب جنوب است؛ سرزمینی پوشیده از یخ‌های چندمیلیون‌ساله که یادآوری می‌کند بارندگی، و نه گرما، معیار راستین خشکی اقلیمی است. در کنار آن، صحرای بزرگ آفریقا با دشت‌های بی‌کران و رمل‌های طلایی نماد جاودانه تاب‌آوری در برابر حرارت خورشید به شمار می‌رود. شناخت این پهنه‌های پهناور، تصویری شگفت‌آور و عمیق از تعادل شکننده طبیعت و تنوع جغرافیایی سیاره خاکی به ما می‌بخشد.
