نزدیکترین ستاره به زمین کدام است؟ راز پروکسیما قنطورس
نزدیکترین ستاره به زمین در کیهان خودِ «خورشید» در فاصله میانگین ۱۵۰ میلیون کیلومتری (۸ دقیقه و ۲۰ ثانیه نوری) است و پس از آن، ستاره کوتوله سرخ پروکسیما قنطورس (Proxima Centauri) در فاصله ۴.۲۴ سال نوری (حدود ۴۰ تریلیون کیلومتر) نزدیکترین همسایه ستارهای منظومه شمسی به شمار میرود.
معمای فریبنده همسایه فضایی ما؛ خورشید یا پروکسیما قنطورس؟
وقتی در شبهای صاف کویری به آسمان پرستاره خیره میشویم، اغلب فراموش میکنیم که خورشید سوزان روزهای ما نیز یک ستاره تمامعیار از رده «کوتولههای زرد» است. نور خورشید تنها در عرض ۴۹۹ ثانیه مسیر ۱۴۹.۶ میلیون کیلومتری تا زمین را طی میکند؛ اما به محض آنکه از مرزهای بیرونی منظومه شمسی و ابر اورت فراتر برویم، بیابانی تاریک و سرگیجهآور از خلأ میانستارهای آغاز میشود.
در این اقیانوس بیکران که در مقاله کهکشان راه شیری چند ستاره دارد به ابعاد صد هزار سال نوری آن پرداختیم، نزدیکترین چراغ کیهانی به منظومه ما در نیمکره جنوبی آسمان پنهان شده است: یک ستاره کوچک، سرخفام و ناآرام به نام پروکسیما قنطورس که عضو بیرونی یک خانواده سه ستارهای شگفتانگیز به نام سامانه «آلفا قنطورس» است.
به گزارش پایگاه علمی Live Science، واژه لاتین «Proxima» دقیقاً به معنای «نزدیکترین» است؛ نامی که اخترشناس اسکاتلندی، رابرت اینس (Robert Innes)، پس از کشف این ستاره در سال ۱۹۱۵ در رصدخانه ژوهانسبورگ آفریقای جنوبی برای آن برگزید و بیش از یک قرن است که قبله نهایی تمام رویاهای سفر میانستارهای بشر باقی مانده است.
جدول مقایسه علمی خورشید با سامانه سه ستارهای آلفا و پروکسیما قنطورس
برای درک دقیق مقیاس و جایگاه نزدیکترین ستاره به زمین در برابر خورشید و دو خواهر درخشانترش در منظومه قنطورس، ارقام رصدی ناسا و آژانس فضایی اروپا را در جدول زیر مرور کنید:
| نام ستاره | فاصله از زمین (سال نوری) | نوع طیفی ستاره | جرم (نسبت به خورشید) | درخشندگی کل (نسبت به خورشید) | قابلیت دید با چشم غیرمسلح |
|---|---|---|---|---|---|
| خورشید (Sun) | ۰.۰۰۰۰۱۵۸ سال نوری (۸.۳ دقیقه نوری) | کوتوله زرد (G2V) | ۱.۰۰ برابر | ۱.۰۰ برابر | بله (روشنایی روز زمین) |
| پروکسیما قنطورس (Alpha Centauri C) | ۴.۲۴۶ سال نوری (~۴۰.۱ تریلیون کیلومتر) | کوتوله سرخ شرارهدار (M5.5Ve) | ۰.۱۲۲ برابر (~۱۲ درصد) | ۰.۰۰۱۷ برابر (بسیار کمنور) | خیر (نیازمند تلسکوپ متوسط) |
| آلفا قنطورس A (Rigil Kentaurus) | ۴.۳۴۴ سال نوری | کوتوله زرد شبیه خورشید (G2V) | ۱.۰۸ برابر | ۱.۵۰ برابر | بله (سومین ستاره پرنور آسمان شب) |
| آلفا قنطورس B (Toliman) | ۴.۳۴۴ سال نوری | کوتوله نارنجی (K1V) | ۰.۹۱ برابر | ۰.۵۰ برابر | بله (همراه جفت A به شکل یک نقطه درخشان) |
| ستاره بارنارد (Barnard’s Star) | ۵.۹۶ سال نوری | کوتوله سرخ پیر (M4Ve) | ۰.۱۶ برابر | ۰.۰۰۰۴ برابر | خیر (چهارمین ستاره نزدیک پس از قنطورس) |
رقص گرانشی سه خورشید؛ سامانه آلفا قنطورس چگونه کار میکند؟
اگر با چشمان غیرمسلح از عرضهای جغرافیایی جنوبی زمین (یا جنوب خلیج فارس و دریای عمان در شبهای بهاری در افق بسیار پایین جنوبی) به صورت فلکی قنطورس نگاه کنید، ستاره درخشان «رجل قنطورس» یا آلفا قنطورس را همچون یک الماس سفید مایل به زرد میبینید. اما تلسکوپهای اخترشناسی راز شگفتانگیزی را فاش میکنند: آن نقطه نورانی در واقع یک منظومه سهگانه است!
در قلب این سامانه، دو ستاره خورشیدمانند یعنی آلفا قنطورس A و آلفا قنطورس B هر ۷۹.۹ سال یک بار در مداری بیضوی به دور مرکز جرم مشترک خود میچرخند؛ به گونهای که در نزدیکترین حالت به اندازه فاصله خورشید تا زحل به هم نزدیک میشوند و در دورترین نقطه تا فاصله خورشید تا پلوتو از هم فاصله میگیرند.
اما ستاره سوم یعنی پروکسیما قنطورس در فاصلهای بسیار دورتر — حدود ۱۳ هزار واحد نجومی (بیش از ۰.۲ سال نوری) — از آن دو ستاره اصلی قرار دارد و یک دور گردش کامل آن به دور جفت مرکزی حدود ۵۵۰ هزار سال زمینی طول میکشد! از بخت بلند کیهانشناسی مدرن، در عصر کنونی پروکسیما قنطورس در آن سوی مدار بزرگ خود قرار گرفته که به سمت منظومه شمسی ما متمایل است و به همین دلیل حدود یکدهم سال نوری از دو ستاره خواهرش به زمین نزدیکتر است.

کوتولهای به اندازه سیاره مشتری با عمری هزار برابر سن کنونی جهان!
ویژگیهای فیزیکی پروکسیما قنطورس ذهن هر علاقهمند به علم را به چالش میکشد. اگر خورشید ما به اندازه یک توپ بسکتبال باشد، پروکسیما قنطورس کمی بزرگتر از یک تیله کوچک (تنها حدود ۱.۵ برابر قطر سیاره گازی مشتری!) خواهد بود؛ با این حال جرم فشردهشده درون این گوی کوچک حدود ۱۲۹ برابر جرم مشتری است و همین چگالی حیرتانگیز باعث آغاز واکنش گداخت هستهای هیدروژن به هلیوم در هسته آن شده است.
نکته شگفتانگیزتر که در گزارشهای پژوهشی ScienceDaily بر آن تأکید شده، طول عمر جاودانه کوتولههای سرخ است. ستارههای بزرگ و پرجرم سوخت هستهای خود را با ولخرجی سرسامآوری میسوزانند و طی چند ده میلیون سال منفجر میشوند. خورشید ما نیز عمری حدود ۱۰ میلیارد سال دارد که تقریباً نیمی از آن سپری شده است.
در مقابل، پروکسیما قنطورس سوخت هیدروژن خود را چنان آهسته و مقتصدانه مصرف میکند و به لطف جریانهای همرفتی کامل در کل پیکره ستاره، هیچ هیدروژنی را در لایههای بیرونی دستنخورده باقی نمیگذارد که اخترفیزیکدانان طول عمر آن را حدود ۴ تریلیون (۴ هزار میلیارد) سال برآورد کردهاند! یعنی تقریباً ۳۰۰ برابر عمر فعلی کل کیهان (۱۳.۸ میلیارد سال)؛ زمانی که خورشید ما میلیاردها سال است خاموش و سرد شده، پروکسیما قنطورس همچنان در آغاز جوانی خود نور ملایم سرخش را در فضا میپراکند.
بیشتر بدانید: آیا پروکسیما قنطورس برای همیشه نزدیکترین ستاره به زمین میماند؟
خیر! ستارگان کهکشان پیوسته در حال حرکتاند. پروکسیما قنطورس هماکنون در حال نزدیکتر شدن به منظومه ماست و حدود ۲۷ هزار سال دیگر به کمترین فاصله خود یعنی حدود ۳.۰ سال نوری از زمین خواهد رسید؛ پس از آن آرامآرام دور میشود و جایگاه «نزدیکترین ستاره به زمین» را ابتدا به آلفا قنطورس AB و هزاران سال بعد به ستارگان عبوری دیگر واگذار خواهد کرد.
پروکسیما قنطورس b؛ نزدیکترین سیاره فراخورشیدی زمینمانند
هیجانانگیزترین فصل داستان نزدیکترین ستاره به زمین در اوت سال ۲۰۱۶ رقم خورد؛ زمانی که تیم بینالمللی پروژه «نقطه سرخ کمرنگ» (Pale Red Dot) با استفاده از طیفسنج فوقدقیق HARPS در رصدخانه لاسیلا در شیلی، لرزشهای گرانشی بسیار خفیفی را در حرکت پروکسیما قنطورس ثبت کردند. این لرزش ۵ کیلومتر بر ساعتی (معادل سرعت قدم زدن یک انسان!) حضور یک سیاره سنگی به نام پروکسیما قنطورس b را تایید کرد.
دادههای جدیدتر طیفسنج ESPRESSO نشان داد که این سیاره حداقل ۱.۰۷ برابر زمین جرم دارد و در فاصله تنها ۷.۵ میلیون کیلومتری از ستاره مادرش میچرخد؛ یعنی یکبیستم فاصله زمین تا خورشید و خیلی نزدیکتر از مدار عطارد! یک سال کامل در پروکسیما b تنها ۱۱ روز و ۵ ساعت زمینی طول میکشد.
اما چرا با چنین فاصله کمی، سطح این سیاره مثل کوره مذاب نمیسوزد؟ پاسخ در کمفروغ بودن پروکسیما قنطورس نهفته است. چون ستاره مادر بسیار خنکتر از خورشید است (دمای سطحی حدود ۳ هزار کلوین در برابر ۵۷۷۸ کلوین خورشید)، فاصله ۷.۵ میلیون کیلومتری دقیقاً وسط «منطقه قابل سکونت» یا کمربند طلایی قرار میگیرد؛ جایی که انرژی دریافتی سیاره حدود ۶۵ درصد تابشی است که زمین از خورشید میگیرد و از نظر تئوری، آب مایع میتواند بر سطح سنگی آن جریان داشته باشد!
سیارهای با یک نیمکره روز ابدی و یک نیمکره شب یخزده
زندگی فرضی روی سطح پروکسیما b شبیه هیچ نقطهای از منظومه شمسی نیست. به دلیل نزدیکی شدید به ستاره، این سیاره به احتمال بسیار زیاد دچار «قفل کشندی» (Tidal Locking) شده است؛ درست همانطور که ماه همیشه یک روی خود را به زمین نشان میدهد، یک نیمکره از پروکسیما b برای ابد رو به خورشید سرخ و غولپیکر خود قرار دارد (که در آسمان آن سیاره ۳ برابر بزرگتر از خورشید در آسمان زمین دیده میشود) و نیمکره پشتی در شب ابدی و یخبندان مطلق فرو رفته است.
دانشمندان علوم سیارهای معتقدند اگر جو ضخیمی پیرامون این سیاره باقی مانده باشد، نوار مرزی میان نیمکره روز و شب — موسوم به «کمربند گرگومیش» — میتواند معتدلترین اقلیم ممکن با غروبی ابدی و نارنجیرنگ را برای شکلگیری اقیانوسها یا حیات میکروبی فراهم کند. افزون بر این سیاره، شواهد رصدی در سال ۲۰۲۲ وجود یک سیاره بسیار کوچکتر و داغتر به نام پروکسیما d (با جرمی معادل یکچهارم زمین و مدار ۵ روزه، کوچکتر از سیاراتی که حتی میزبان بزرگترین آتشفشان جهان و منظومه شمسی یعنی مریخ هستند) را نیز آشکار ساخت.

نیمه تاریک ماجرا؛ ابرشرارههای مرگبار کوتوله سرخ
پیش از آنکه چمدانهای فضایی خود را برای مهاجرت به پروکسیما b ببندیم، باید با خشنترین چهره نزدیکترین ستاره به زمین روبهرو شویم. کوتولههای سرخ جوان و میانسال برخلاف ظاهر کوچک و آرامشان، میدانهای مغناطیسی وحشتناک و پرتلاطمی دارند که پیوسته فورانهای عظیمی از پرتوهای ایکس و فرابنفش را به فضا پرتاب میکنند.
همان پدیده بادهای خورشیدی که در سیاره ما با برخورد به سپر مغناطیسی، منظره جادویی را پدید میآورد که در مقاله شفق قطبی چگونه تشکیل میشود شرح دادیم، در مدار نزدیک پروکسیما قنطورس ابعاد فاجعهباری دارد. در مه ۲۰۱۹، تلسکوپهای زمینی و فضایی از جمله آرایه رادیویی ALMA بزرگترین شراره ثبتشده تاریخ پروکسیما قنطورس را شکار کردند: در عرض تنها ۷ ثانیه، روشنایی ستاره در طیف فرابنفش ۱۴ هزار برابر جهش کرد!
چالش بزرگ حیات: بمباران اشعه ۴۰۰ برابری
به دلیل فاصله بسیار نزدیک مدار پروکسیما b، این سیاره به طور میانگین حدود ۴۰۰ برابر بیشتر از زمین در معرض پرتوهای پرانرژی ایکس قرار دارد. تنها در صورتی جو و آب سطحی این سیاره از فرسایش کامل در امان مانده است که هسته فلزی مایع آن یک میدان مغناطیسی بسیار نیرومند ایجاد کرده باشد یا ذخایر عظیم یخ و گازهای آتشفشانی جو ازدسترفته را دوباره بازسازی کرده باشند.
آیا انسان در قرن بیستویکم به پروکسیما قنطورس کاوشگر میفرستد؟
فاصله ۴.۲۴ سال نوری روی کاغذ عددی کوچک به نظر میرسد، اما معنای واقعی آن این است که پرتو نور با سرعت خیرهکننده ۳۰۰ هزار کیلومتر در هر ثانیه، بیش از ۴ سال و ۳ ماه در راه است تا از پروکسیما قنطورس به چشمان تلسکوپهای ما برسد. مقایسه زمان سفر با فناوریهای مختلف پیشرانش فضایی، عظمت این شکاف میانستارهای را ملموس میکند:
- هواپیمای مسافربری جت (۹۰۰ کیلومتر بر ساعت): حدود ۵ میلیون سال زمان سفر!
- فضاپیمای وویجر ۱ (۶۱ هزار کیلومتر بر ساعت): حدود ۷۳ هزار سال زمان سفر (بیش از کل تاریخ تمدن شهرنشینی بشر).
- کاوشگر خورشیدی پارکر در اوج شتاب گرانشی (۶۹۲ هزار کیلومتر بر ساعت): حدود ۶ هزار و ۶۰۰ سال زمان سفر.
- پروژه پیشگامانه Breakthrough Starshot (بادبان نوری لیزری با ۲۰ درصد سرعت نور): تنها ۲۰ تا ۲۵ سال زمان پرواز، به علاوه ۴.۲۴ سال برای مخابره عکسها با امواج رادیویی به زمین!
نگاه به آینده: نانوکاوشگرهای یک گرمی با بادبان نوری
مهندسان فضایی در طرح مفهومی Starshot به دنبال ساخت هزاران ریزتراشه فضایی به وزن تنها چند گرم (مجهز به دوربین مینیاتوری، حسگر و فرستنده لیزری) هستند که به یک بادبان فوقنازک بازتابنده متصل میشوند. تاباندن آرایهای از لیزرهای پرقدرت زمینی به این بادبانها میتواند سرعت آنها را در عرض چند دقیقه به ۶۰ هزار کیلومتر بر ثانیه (یکپنجم سرعت نور) برساند تا نسل کنونی بشر نخستین عکس نمای نزدیک از سیاره پروکسیما b را روی نمایشگرهای خود ببیند!
نکات پایانی و جمعبندی کاربردی
شناخت نزدیکترین ستاره به زمین افق دید ما را نسبت به جایگاه سیاره آبیمان در کیهان دگرگون میکند. در حالی که خورشید در فاصله ۸ دقیقه نوری گهواره حیات ما را گرم نگه میدارد، در فاصله ۴.۲۴ سال نوری کوتوله سرخ، کمنور اما سرسختِ پروکسیما قنطورس قرار گرفته که نهتنها تریلیونها سال پس از مرگ خورشید زنده خواهد ماند، بلکه سیارهای سنگی و هماندازه زمین را در کمربند قابل سکونت خود جای داده است؛ مقصدی اسرارآمیز که نخستین بندرگاه سفرهای میانستارهای آینده بشریت خواهد بود.





