گرمترین نقطه جهان کجاست؟ رکوردهای شگفتانگیز کویر لوت و دره مرگ
گرمترین نقطه جهان بسته به روش اندازهگیری دما دو مدعی اصلی دارد: از نظر بالاترین دمای هوای ثبتشده در ایستگاههای زمینی، «دره مرگ» (Death Valley) در کالیفرنیا با رکورد ۵۶.۷ درجه سانتیگراد رتبه اول رسمی را دارد؛ اما بر اساس سنجش تابش سطح پوست زمین توسط ماهوارههای ناسا، «دشت لوت ایران» (منطقه گندم بریان و ریگ یلان) با ثبت دمای سطحی خارقالعاده ۷۰.۷ و سپس ۸۰.۸ درجه سانتیگراد، داغترین کانون حرارتی کره زمین شناخته میشود.
معمای علمی تعیین داغترین نقطه سیاره زمین
سیاره زمین دنیایی پر از شگفتیهای اقلیمی متضاد است. همانطور که در مقاله جذاب سردترین نقطه جهان کجاست؟ سرمای سوزان منفی ۹۰ درجه فلات قطب جنوب را بررسی کردیم، در سوی دیگر طیف، نقاطی در این کره خاکی وجود دارند که حرارت آنها مرزهای زیستپذیری کربن را به چالش میکشد؛ جاهایی که پرندگان در آسمان از شدت گرما سقوط میکنند و سنگهای بازالتی سیاه زیر نور خورشید به دمای جوش آب نزدیک میشوند.
به گزارش سازمان فضایی ناسا (NASA) و نشریه علمی معتبر ScienceDaily، اختلاف نظر پیرامون گرمترین نقطه زمین به تفاوت میان دو مفهوم اقلیمشناسی مربوط میشود: «دمای هوای سایه» (Air Temperature) و «دمای سطح پوسته زمین» (Land Skin Temperature). دمای هوا توسط دماسنجهای معلق در جعبههای استاندارد هواشناسی در ارتفاع ۱.۵ تا ۲ متری از سطح زمین اندازهگیری میشود؛ در حالی که ماهوارههای مداری مانند سنجنده مودیس (MODIS) ماهواره آکوا (Aqua) ناسا، مقدار گرمای بازتابیدهشده مستقیماً از سنگها، ریگها و ماسههای داغ زمین را اندازه میگیرند.
رکورد جهانی ناسا برای کویر لوت ایران
در پروژهای تحقیقاتی که نتایج آن توسط دانشگاه مونتانا و سازمان زمینشناسی آمریکا منتشر شد، ماهوارههای ناسا به مدت بیش از یک دهه دمای سطحی کل خشکیهای کره زمین را رصد کردند. در پنج سال از هفت سال مطالعه پیوسته، دشت لوت ایران با دمای سطح ۷۰.۷ درجه سانتیگراد (۱۵۹.۳ درجه فارنهایت) به عنوان سوزانترین نقطه سراسر سیاره زمین ثبت شد. در پژوهشهای تکمیلی اخیر با پردازش باکیفیتتر، رکورد دمای سطحی لوت تا رقم حیرتانگیز ۸۰.۸ درجه سانتیگراد نیز ثبت شده است!
کویر لوت و گندم بریان؛ تنور طبیعی خاورمیانه چگونه شکل گرفته است؟
دشت لوت، بیابانی پهناور به وسعت بیش از ۴۰ هزار کیلومتر مربع در جنوب شرقی ایران، دارای ویژگیهای جغرافیایی منحصربهفردی است که آن را به یک تله حرارتی بیرقیب تبدیل کرده است:
- پوشش سنگهای آتشفشانی بازالت سیاه: در تپههای گندم بریان، دشت پوشیده از گدازههای بازالتی تیرهرنگ است. رنگ سیاه دارای بالاترین ضریب جذب تابش فروسرخ خورشید (آلبیدوی بسیار پایین) است؛ به طوری که سنگها تمام پرتوهای خورشید را میبلعند و بازتاب نمیدهند.
- فشردگی اتمسفر و خشکی مطلق: لوت یکی از کمبارانترین نقاط خاورمیانه با بارندگی سالانه کمتر از ۳۰ میلیمتر است. فقدان کامل رطوبت در هوا باعث میشود هیچ ابری برای مهار نور خورشید وجود نداشته باشد و تابش مستقیم با حداکثر زاویه به زمین بتابد.
- کلوتهای عظیم و مسدود شدن باد: سازههای شگفتانگیز کلوت که توسط فرسایش باد و آب تراشیده شدهاند، مانند دیوارهای غولپیکر عمل کرده و از گردش تودههای هوای خنک جلوگیری میکنند و گرما را در کف دشت به دام میاندازند.
علت نامگذاری گندم بریان چیست؟
بر اساس روایات بومیان لوت، دههها پیش کاروانی از شترسواران مقداری گندم را در این دشت جا گذاشتند. چند روز بعد که برای برداشتن بار بازگشتند، متوجه شدند گندمها زیر تابش آفتاب داغ و بر روی سنگهای گداخته سیاه، کاملاً برشته و بو داده شده است! از آن روز این پهنه افسانهای به «گندم بریان» معروف گشت.
دره مرگ در کالیفرنیا؛ داغترین ایستگاه رسمی هواشناسی جهان
سازمان جهانی هواشناسی (WMO) رکوردهای دمایی را تنها در صورتی رسماً ثبت میکند که توسط ایستگاههای زمینی استاندارد در سایه ثبت شده باشد. در این ردهبندی، حوضه فرورفته «بدواتر» در پارک ملی دره مرگ (Death Valley) آمریکا پیشتاز است:
- رکورد تاریخی: در ۱۰ ژوئیه ۱۹۱۳، ایستگاه دره مرگ دمای هوای ۵۶.۷ درجه سانتیگراد (۱۳۴ درجه فارنهایت) را ثبت کرد.
- رکورد عصر جدید: در اوت ۲۰۲۰ و ژوئیه ۲۰۲۱، دمای ۵۴.۴ درجه سانتیگراد در این منطقه به ثبت رسید که بالاترین دمای اندازهگیریشده با سنسورهای مدرن و کالیبرهشده در تاریخ بشر است.
- دلیل جغرافیایی گرما: دره مرگ ۸۶ متر پایینتر از سطح دریاهای آزاد قرار دارد. این دره عمیق و باریک میان رشتهکوههای مرتفع محصور شده است. هوای داغ در کف دره بالا میرود، توسط قلهها مهار شده و مجدداً فشرده و بازچرخانی میشود که پدیدهای موسوم به «سوپر شارژ حرارتی» ایجاد میکند.
جدول مقایسه داغترین نقاط ثبتشده در قارههای جهان
جدول زیر سوزانترین نقاط اقلیمی کره زمین و رکوردهای ثبتشده در آنها را خلاصه میکند:
| منطقه و کشور | نوع اندازهگیری | بالاترین رکورد دما | ویژگی اقلیمی و پدیده شاخص |
|---|---|---|---|
| کویر لوت (گندم بریان / ریگ یلان)، ایران | سنجش ماهوارهای ناسا (سطح زمین) | ۷۰.۷ تا ۸۰.۸ درجه سانتیگراد | بازالتهای سیاه آتشفشانی، نبود باکتری و استریل بودن طبیعی خاک |
| دره مرگ (کالیفرنیا)، آمریکا | ایستگاه استاندارد WMO (هوای سایه) | ۵۶.۷ درجه سانتیگراد | گودال فرورفته زیر سطح دریا، کانون بادهای داغ خشک |
| کبیلی (Kebili)، تونس | ایستگاه زمینی هواشناسی | ۵۵.۰ درجه سانتیگراد | گرمترین نقطه ثبتشده در قاره آفریقا در حاشیه صحرای بزرگ |
| میتریبا (Mitribah)، کویت | ایستگاه زمینی مدرن کالیبرهشده | ۵۳.۹ درجه سانتیگراد | رسمیترین دمای بالای تاییدشده در آسیا در قرن بیست و یکم |
| توربان فلیمینگ (Flaming Mountains)، چین | سنجش ماهوارهای ناسا (سطح زمین) | ۶۶.۸ درجه سانتیگراد | تپههای سرخ شنی در فرورفتگی تورفان در سینکیانگ |
| الودودا (Oodnadatta)، استرالیا | ایستگاه زمینی هواشناسی | ۵۰.۷ درجه سانتیگراد | داغترین دمای ثبتشده در نیمکره جنوبی و قاره اقیانوسیه |
ابطال رکورد جنجالی العزیزیه لیبی!
برای دههها کتابهای درسی جهان شهر العزیزیه در لیبی را با دمای ۵۸ درجه سانتیگراد (ثبتشده در سال ۱۹۲۲) به عنوان گرمترین نقطه زمین معرفی میکردند. اما در سال ۲۰۱۲، کمیته تخصصی سازمان جهانی هواشناسی (WMO) پس از بررسیهای موشکافانه اعلام کرد که دیدهبان آن ایستگاه بیتجربه بوده، دماسنج روی آسفالت نامناسب نصب شده بوده و رکورد مذکور جعلی و نامعتبر است؛ در نتیجه عنوان رسمی مجدداً به دره مرگ بازگشت.
زیستشناسی حرارت؛ حیات چگونه در لوت و دره مرگ دوام میآورد؟
در مناطقی که دمای سطح به بالای ۷۰ درجه سانتیگراد میرسد، پروتئینها دناتوره شده و آب میانبافتی سلولها فوراً تبخیر میشود. در بخشهای مرکزی گندم بریان، محیط چنان سوزان و فاقد رطوبت است که دانشمندان متوجه شدند حتی باکتریها و قارچهای تجزیهکننده نیز قادر به زیستن نیستند؛ لاشه پرندگانی که تصادفاً در این دشت سقوط کردهاند پس از سالها بدون ذرهای فساد یا بوی نامطبوع، کاملاً مومیایی و خشک باقی ماندهاند!
با این حال، در حاشیههای دشت لوت موجوداتی شگفتانگیز زیست میکنند که شاهکار تکامل در دمای بالا هستند:
- روباه شنی لوت (Rüppell’s Fox): دارای گوشهای بسیار بزرگ پر از مویرگهای خونی که مانند رادیاتور ماشین، گرمای بدن را به هوای اطراف دفع میکنند و پاهایی پوشیده از پشم متراکم که مانع سوختن کف پا روی شنهای ۶۰ درجه میشود.
- آگامای سروزغی و گکوی لوت: خزندگانی با پوست متراکم نفوذناپذیر در برابر تبخیر آب که در ساعات اوج گرما خود را در عمق ماسههای خنکتر زیرین مدفون میسازند.
- دریاچه جوان لوت: در سالهای اخیر پدیداری دریاچهای فصلی در دل لوت باعث جذب پرندگان مهاجر و جانداران آبزی شگفتانگیزی چون میگوهای آب شور (آرتمیا) شد که حیرت جامعه علمی را برانگیخت.
تفاوت گرمای خشک کویر با گرمای مرطوب و شاخص دمای حباب تر
وقتی صحبت از خطر مرگبار گرما برای انسان میشود، تنها عدد دماسنج مهم نیست، بلکه «رطوبت نسبی هوا» نقشی به مراتب کشندهتر ایفا میکند. این پدیده با شاخص «دمای حباب تر» (Wet-Bulb Temperature) سنجیده میشود:
بدن انسان از طریق تعریق و تبخیر عرق از سطح پوست خود را خنک میکند. در گرمای خشک کویر لوت با رطوبت زیر ۱۰ درصد، تعریق به سرعت تبخیر میشود؛ اگر فرد آب کافی بنوشد، میتواند دمای ۵۰ درجه را برای ساعاتی تاب بیاورد. اما در مناطق حاشیه خلیج فارس (مانند عسلویه، کویت یا دبی) که دمای ۴۵ درجه با رطوبت ۹۰ درصد همراه است، عرق نمیتواند تبخیر شود. اگر دمای حباب تر به مرز ۳۵ درجه سانتیگراد برسد، حتی یک فرد جوان و سالم در سایه نیز ظرف ۶ ساعت به دلیل گرمازدگی شدید و افزایش دمای مرکزی بدن به کما میرود.
مقایسه رکوردهای زمین با منظومه شمسی و کیهان
گرچه دمای ۸۰ درجه کویر لوت برای ما انسانها جهنمی سوزان است، اما در مقیاس منظومه شمسی نسیمی ملایم محسوب میشود! سیاره زهره با اتمسفر ضخیم کربن دیاکسید و اثر گلخانهای افسارگسیخته، دمایی معادل ۴۶۵ درجه سانتیگراد دارد که برای ذوب کردن فلز سرب کافی است. و همانطور که در مقاله دایرهالمعارفی بزرگترین ستاره جهان کدام است؟ دیدیم، در مرکز ستارههای غولپیکر کیهانی، دما به دهها میلیون درجه سانتیگراد میرسد و هستههای هیدروژن را به هلیوم جوش میدهد؛ درست همانند رازهای تاریکترین ژرفاها که در عمیقترین نقطه اقیانوس کجاست؟ تشریح کردیم.
اکستریموفیلها و مرزهای زیستپذیری در داغترین نقاط زمین
یکی از هیجانانگیزترین شاخههای زیستشناسی مدرن، مطالعه «اکستریموفیلها» (Extremophiles) یا موجودات شدتدوست است. پژوهشگران در خاکهای حاشیهای دشت لوت و چشمههای آب گرم دره مرگ گونههایی از آرکئاباکتریها (Archaea) را کشف کردهاند که نه تنها در حرارت بالای ۶۰ تا ۸۰ درجه نابود نمیشوند، بلکه برای فعالیت آنزیمی خود به این حرارت جهنمی نیازمندند!
غشای سلولی این موجودات از پیوندهای اتری مستحکم با اسیدهای چرب اشباع حلقوی تشکیل شده است که مانع از ذوب شدن سلول در دمای نزدیک به جوش آب میشود. آنزیمهای مقاوم به حرارت استخراجشده از این باکتریها (مانند آنزیم Taq Polymerase) امروزه اساس فناوری تستهای ژنتیکی PCR و بیوتکنولوژی پیشرفته در سراسر جهان را تشکیل میدهند.
کویر لوت در فهرست میراث جهانی یونسکو؛ گنجینه زمینشناسی خاورمیانه
دشت لوت در سال ۲۰۱۶ به عنوان نخستین اثر طبیعی ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو (UNESCO) به ثبت رسید. این بیابان شگفتانگیز علاوه بر رکورد گرمترین نقطه، رکوردهای زمینشناختی متعددی را در خود جای داده است:
- بلندترین هرمهای ماسهای جهان در ریگ یلان: تپههای شنی سر به فلک کشیده در شرق لوت که ارتفاع آنها از پای دشت به نزدیک به ۵۰۰ متر میرسد؛ این غولهای شنی با بادهای ۱۲۰ روزه سیستان تراشیده شدهاند و بلندتر از هر ساختمان مدرنی در منطقه هستند.
- ابرکلوتهای شهداد: شهر خیالی کلوتها که در اثر سایش طوفانهای شنی طی میلیونها سال پدید آمدهاند، بزرگترین پدیده «یاردانگ» (Yardang) در قاره آسیا محسوب میشوند و از فضا همانند خرابههای یک تمدن کهن غولآسا دیده میشوند.
- تاریکترین آسمان شب برای رصد نجومی: به دلیل دوری مطلق از هرگونه آلودگی نوری شهری و رطوبت صفر، لوت یکی از ۵ نقطه برتر کره زمین برای رصد کهکشان راه شیری و بارانهای شهابی با چشم غیرمسلح است.
راهنمای طلایی بقا در گرمای کویر؛ اگر در بیابان گرفتار شدید چه کنید؟
اگر گذارتان به مناطق بیابانی و کویری افتاد، دانستن این اصول اولیه تفاوت میان مرگ و زندگی را رقم خواهد زد:
- هرگز لباسهای خود را درنیاورید! بسیاری از افراد به اشتباه تصور میکنند با درآوردن پیراهن خنکتر میشوند؛ در حالی که تابش مستقیم آفتاب آب بدن را سریعتر تبخیر کرده و پوست را میسوزاند. لباسهای گشاد، نخی، سفیدرنگ و آستینبلند مانند سپر حرارتی در برابر پرتوهای خورشید عمل میکنند.
- حرکت فقط در شب: در ساعات اوج تابش (از ساعت ۱۰ صبح تا ۵ بعدازظهر)، زیر سایه یک کلوت یا خودرو بیپناه بنشینید و از هرگونه فعالیت فیزیکی خودداری کنید. پیمایش فقط باید بین غروب آفتاب تا طلوع صبح انجام شود.
- جیره بندی آب در بدن، نه در قمقمه! پزشکان بقا تاکید میکنند که آب ذخیره را جرعهجرعه بنوشید تا سلولها هیدراته بمانند؛ نگه داشتن آب در قمقمه و تشنه ماندن میتواند پیش از اتمام آب شما را بیهوش سازد.
- تنفس از طریق بینی: همواره دهان خود را با شال یا چفیه بپوشانید و فقط از بینی نفس بکشید تا رطوبت مجاری تنفسی در هوای خشک کویر هدر نرود.
نکات پایانی و جمعبندی کاربردی
کره زمین در نقاطی مانند دشت لوت ایران و دره مرگ آمریکا قدرت شگفتانگیز ترمودینامیک طبیعی خود را به رخ میکشد. چه لوت را به عنوان پادشاه گرمای تابشی پوسته زمین برگزینیم و چه دره مرگ را رکورددار رسمی دمای اتمسفریک بدانیم، هر دو منطقه آزمایشگاههای طبیعی بینظیری هستند که به دانشمندان ناسا کمک میکنند تا شرایط حیات در سیارات بیابانی خارج از منظومه شمسی را شبیهسازی و بررسی کنند.
