بزرگترین غار جهان کجاست؟ شگفتی غار سون دونگ با جنگل و ابر
بزرگترین غار جهان از نظر حجم درونی، غار «هانگ سون دونگ» (Hang Son Doong) در پارک ملی فونگ نها-که بانگ ویتنام است. این تالار آهکی با ارتفاع ۲۰۰ متر، عرض ۱۵۰ متر و حجم ۳۸.۵ میلیون مترمکعب، دارای جنگل بارانی، رودخانه زیرزمینی و ابرهای درونی است.
سفر به دنیای گمشده زیر زمین؛ چرا غار سون دونگ شبیه سیارهای دیگر است؟
وقتی از غار سخن به میان میآید، بیشتر ما دالانهای تاریک، تنگ و نمناکی را تصور میکنیم که باید با چراغ پیشانی و خمیده از میان قندیلهای آن عبور کرد. اما در مرز سرسبز و کوهستانی ویتنام و لائوس، طبیعت شاهکاری آفریده که تمام تصورات انسان از دنیای زیرزمینی را در هم میشکند؛ مکانی چنان پهناور که وقتی وارد تالار اصلی آن میشوید، ابرهای سفید در بالای سرتان شناورند و صدای پرندگان جنگلی در عمق زمین میپیچد!
به گزارش پایگاه علمی Live Science، نام «هانگ سون دونگ» در زبان محلی به معنای «غار رودخانه کوهستان» است و قدمت زمینشناسی آن به حدود ۲ تا ۵ میلیون سال پیش بازمیگردد. آب رودخانه پرخروش «رائو تونگ» طی میلیونها سال سنگآهکهای باستانی رشتهکوه آنامیت را در امتداد یک گسل ضعیف شسته و تونلی غولپیکر در دل کوه تراشیده است.
در فهرست شگفتیهای طبیعی سیاره ما، در کنار رکورددارانی همچون عمیقترین نقطه جهان در گودال ماریانا، غار سون دونگ به عنوان دستنخوردهترین اکوسیستم پنهان خشکی شناخته میشود؛ جایی که تا سال ۲۰۰۹ میلادی پای هیچ دانشمندی به تالارهای درونی آن نرسیده بود.
جدول شناسنامه علمی و رکوردهای غار هانگ سون دونگ ویتنام
بر اساس اندازهگیریهای دقیق لیزری انجمن پژوهشهای غارشناسی بریتانیا (BCRA)، اعداد و ارقام ثبتشده در این غار با هیچ تالار طبیعی دیگری روی زمین قابل مقایسه نیست:
| شاخص جغرافیایی و زمینشناسی | مقدار ثبتشده علمی | مقایسه ملموس برای درک مقیاس |
|---|---|---|
| موقعیت دقیق جغرافیایی | استان کوانگ بین، پارک ملی Phong Nha-Ke Bang ویتنام | میراث جهانی ثبتشده در یونسکو |
| حجم کل فضای داخلی | ۳۸.۵ میلیون مترمکعب (۱.۳۶ میلیارد فوت مکعب) | نزدیک به ۵ برابر بزرگتر از غار گوزن مالزی (رکورددار قبلی) |
| طول کل گذرگاههای غار | نزدیک به ۹ کیلومتر (تالار اصلی بیش از ۵ کیلومتر پیوسته) | معادل طول یک شهرک مسکونی کامل زیر کوه |
| حداکثر ارتفاع سقف تالار | بیش از ۲۰۰ متر (۶۶۰ فوت) | جا شدن راحت یک آسمانخراش ۴۰ طبقه در داخل غار! |
| حداکثر عرض گذرگاه | ۱۵۰ متر (۴۹۰ فوت) | امکان پرواز فرضی یک هواپیمای پهنپیکر بوئینگ ۷۴۷ در دالان |
| بلندترین استالاگمیت (چکیدهسنگ) | حدود ۸۰ متر ارتفاع (معروف به پنجه سگ) | بلندترین ستون آهکی شناختهشده در غارهای جهان |
| بلندترین دیواره کلسیتی | ۹۰ متر ارتفاع (معروف به دیوار بزرگ ویتنام) | سد سنگی طبیعی در انتهای غار با دریاچه فصلی |
ماجرای کشف تصادفی توسط «هو خان»؛ رازی که ۱۸ سال در مه جنگل گم شد!
داستان کشف بزرگترین غار جهان دستکمی از رمانهای ماجراجویانه ندارد. در دسامبر سال ۱۹۹۰، مردی بومی و جنگلشناس از قوم «برو-وان کیو» به نام «هو خان» (Ho Khanh) در جنگلهای انبوه و بارانی فونگ نها مشغول جستوجو بود که طوفان تندری شدیدی درگرفت. او برای پناه گرفتن به سمت صخرهای آهکی رفت و ناگهان متوجه شکافی شد که از دل آن بادی بسیار سرد و مهآلود بیرون میزد و غرش مهیب رودخانهای ناپیدا از اعماقش به گوش میرسید.
هو خان به دلیل شیب عمودی و ترسناک ورودی و نداشتن طناب، از ورود به شکاف خودداری کرد و به دهکده بازگشت. شگفتانگیز آنکه وقتی سالها بعد گروه غارشناسان بریتانیایی به رهبری «هاوارد لیمبرت» (Howard Limbert) وارد منطقه شدند و هو خان ماجرای آن دهانه بادساز را تعریف کرد، هرچه گشتند اثری از غار نیافتند! پوشش گیاهی انبوه استوایی دهانه را به کلی بلعیده بود و این راز ۱۸ سال تمام در دل جنگل پنهان ماند.
سرانجام در سال ۲۰۰۸ هو خان در یک پیمایش تکنفره دوباره صدای زوزه باد سرد و مه خروجی از صخره را یافت و مسیر را علامتگذاری کرد. در آوریل ۲۰۰۹ تیم لیمبرت با طنابهای تخصصی به عمق ۸۰ متری دهانه فرود آمدند و با حیرت دریافتند که پا به بزرگترین تالار زیرزمینی سیاره زمین گذاشتهاند.

راز جنگل زیرزمینی «باغ ادن» و شکلگیری ابرهای واقعی در دل غار
چگونه ممکن است در عمق صدها متری زیر کوه، درختانی به ارتفاع ۳۰ متر رشد کنند و میمونها و پرندگان میان شاخههایشان جابهجا شوند؟ به گزارش نشریه علمی Mental Floss، پاسخ در پدیدهای زمینشناسی به نام «دولین» (Doline) یا فروچاله سقفی نهفته است. حدود ۳۰۰ تا ۵۰۰ هزار سال پیش، ضخامت سنگآهک سقف در دو نقطه از غار تاب تحمل وزن خود را از دست داد و فروریخت تا دو پنجره سقفی غولپیکر به سوی آسمان باز شود.
در زیر دومین فروچاله عظیم که کاشفان نام «باغ ادن» (Garden of Edam) را بر آن نهادهاند، پرتوهای طلایی خورشید و بارانهای موسمی مستقیماً به کف غار میتابند. طی هزاران سال، دانههای گیاهان توسط باد و پرندگان به این گودال نورانی راه یافتند و یک جنگل بارانی بکر و مستقل در شکم زمین رویید؛ جایی که هرچند درختانش به بلندای بلندترین درخت جهان یعنی هایپریون نمیرسند، اما به دلیل تلاش برای رسیدن به ستون نور، تنههایی کشیده و شاخوبرگی منحصربهفرد پیدا کردهاند.
بیشتر بدانید: موتور هواشناسی اختصاصی غار چگونه ابر میسازد؟
دمای درونی غار سون دونگ در تمام فصول سال پیرامون ۲۲ تا ۲۵ درجه سانتیگراد ثابت است، در حالی که هوای جنگل بیرون در تابستان از ۳۶ درجه فراتر میرود. برخورد جریان هوای خنک رودخانه زیرزمینی با هوای گرم و فوقمرطوب ورودی از نورگیرها، باعث میعان بخار آب و تشکیل تودههای واقعی مه و ابر در زیر سقف ۲۰۰ متری غار میشود!
مرواریدهای غار به اندازه توپ بیسبال و گونههای زیستی بیچشم!
شگفتیهای علمی سون دونگ به ابعاد و جنگل آن ختم نمیشود. زمینشناسان در حوضچههای پلکانی خشکشده غار با صدها گوی سنگی کاملاً کروی به نام «مروارید غار» (Cave Pearls) روبهرو شدند. این مرواریدها زمانی شکل میگیرند که قطرات آب غنی از کربنات کلسیم از ارتفاع ۲۰۰ متری سقف فرو میچکند و دانههای ریز شن را میلیونها بار میچرخانند و لایهلایه کلسیت به دور آنها میتنند. در حالی که مرواریدهای غار در سایر نقاط جهان به اندازه نخود هستند، نمونههای سون دونگ به بزرگی توپ تنیس و بیسبال رسیدهاند!
از سوی دیگر، زیستشناسان به گزارش ScienceDaily موفق به شناسایی بیش از هفت گونه کاملاً ناشناخته از جانوران در بخشهای تاریک این غار شدهاند؛ از جمله ماهیهای غارزی، خرچنگهای عنکبوتی، هزارپاها و پادمانهایی که به دلیل میلیونها سال زندگی در تاریکی مطلق، رنگدانههای پوست و چشمان خود را به کلی از دست دادهاند و بدنی کاملاً شفاف و شیشهای دارند.

دیوار بزرگ ویتنام و مقایسه سون دونگ با طولانیترین غار جهان
در بخش پایانی مسیر ۹ کیلومتری غار، کاوشگران در سال ۲۰۰۹ به صخرهای عمودی و گلآلود از جنس کلسیت برخوردند که ۹۰ متر ارتفاع داشت و راه خروج را به کلی مسدود میکرد. آنها این مانع عظیم را «دیوار بزرگ ویتنام» نامیدند و یک سال بعد با تجهیزات صعود حرفهای و نردبانهای مهارشده از آن بالا رفتند تا به خروجی دوم غار دست یابند؛ در فصل بارندگی، دریاچهای فیروزهای در پای این دیوار تشکیل میشود که تنها با قایق قابل عبور است و زیبایی آن یادآور شکوه آبشارهای مرتفعی چون بلندترین آبشار جهان (آبشار آنجل) در مقیاسی زیرزمینی است.
در دانش جغرافیا توجه به یک تمایز ظریف ضروری است: اگر پرسش «طولانیترین شبکه غار جهان» باشد، این عنوان با بیش از ۶۸۰ کیلومتر دالانهای باریک و پیوسته در اختیار «غار ماموت» (Mammoth Cave) قرار دارد؛ اما از نظر «بزرگترین حجم، ارتفاع و پهنای گذرگاه»، غار هانگ سون دونگ ویتنام بیرقیبترین غول طبیعی سیاره زمین است؛ به طوری که غواصان در سال ۲۰۱۹ متوجه شدند رودخانه زیرین آن حتی از عمق ۱۲۰ متری زیر آب به غار دیگری متصل میشود که حجم واقعی سامانه را از این هم فراتر میبرد!
ترفند طلایی بومگردی: چرا تعداد بازدیدکنندگان سون دونگ کمتر از قله اورست است؟
برای جلوگیری از نابودی اکوسیستم شکننده غار و جلبک نزدهنشدن قندیلها، دولت ویتنام سقف ورود گردشگران را تنها به حدود ۱۰۰۰ نفر در کل سال محدود کرده است (کمتر از تعداد صعودکنندگان به قله اورست!). هر سفر اکتشافی شامل ۴ روز پیمایش جنگلی و غارنوردی فنی به همراه تیم ایمنی، آشپز و متخصصان حفاظت محیطزیست است.
نکته مهم: تعطیلی کامل غار در فصل بارانهای موسمی
از اواخر شهریور تا پایان دیماه هر سال، بارانهای موسمی سطح آب رودخانه زیرزمینی رائو تونگ را دهها متر بالا میآورند؛ در این ماهها هرگونه ورود به غار سون دونگ مطلقاً ممنوع است تا هم جان کاوشگران حفظ شود و هم طبیعت زیرزمینی فرصت بازسازی سالانه خود را بیابد.
کشف حیرتانگیز سال ۲۰۱۹؛ تونل آبی مخفی که حجم غار را بزرگتر کرد!
یک دهه پس از نقشهبرداری اولیه، غار سون دونگ بار دیگر دانشمندان جهان را شگفتزده کرد. در بهار سال ۲۰۱۹ میلادی، گروهی از زبدهترین غواصان غارنورد بریتانیایی تصمیم گرفتند معمای ناپدید شدن آب رودخانه در بخش پایانی غار را رمزگشایی کنند. آنها با تجهیزات غواصی مدار بسته به درون حوضچه عمیق غار شیرجه زدند و دریافتند که در عمق زیرزمینی، یک تونل آبی وسیع غار سون دونگ را به غار بزرگ دیگری به نام «هانگ توئونگ» (Hang Thung) متصل میسازد.
غواصان توانستند تا عمق ۷۷ متری زیر سطح آب پیش بروند، اما سونارهای صوتی نشان دادند که سقف تونل رابط حتی تا عمق ۱۲۰ متری زیر زمین ادامه دارد و به کپسولهای گازی هلیوم تخصصی نیازمند است. تنها همین ارتباط زیرآبی حدود ۱.۶ میلیون مترمکعب دیگر به حجم رسمی سامانه غار سون دونگ افزود؛ کشفی که به گفته زمینشناسان ثابت میکند انسان هنوز تنها بخشی از شبکه هزارتوی آهکی رشتهکوه آنامیت را مشاهده کرده است.
فسیلهای مرجانی ۳۰۰ میلیون ساله و مخالفت جهانی با ساخت تلهکابین
دیوارههای سنگی سون دونگ کتاب تاریخ مصور زمینشناسی هستند. دیرینهشناسان در گذرگاه فسیلی این غار اسکلتهای سنگیشده مرجانهای شاخدار چهاروجهی (Tetracorallia) را یافتهاند که بیش از ۳۰۰ میلیون سال قدمت دارند؛ دورانی که سراسر سرزمین کنونی ویتنام در بستر یک اقیانوس کمعمق گرمسیری قرار داشته است. فشرده شدن میلیاردها صدف و مرجان دریایی طی میلیونها سال، لایههای ضخیم سنگآهکی را پدید آورد که بعدها با بالا آمدن پوستههای قارهای به کوهستان تبدیل شدند.
ارزش بیهمتای این میراث طبیعی زمانی بیش از پیش نمایان شد که چند سال پیش طرحی تجاری برای احداث خط تلهکابین گردشگری به درون غار مطرح گردید. یونسکو، زیستشناسان بینالمللی و دوستداران طبیعت بلافاصله هشدار دادند که لرزش دکلها و ورود انبوه گردشگران در چند ماه قندیلهای میلیونساله و جانوران کمیاب غار را نابود خواهد کرد؛ خوشبختانه با حمایت جامعه علمی این پروژه متوقف شد تا سون دونگ همچنان بکر و دستنخورده برای نسلهای آینده باقی بماند.
نکات پایانی و جمعبندی کاربردی
غار هانگ سون دونگ ویتنام گواهی شگفتانگیز بر این حقیقت است که در قرن بیستویکم و عصر ماهوارههای فضایی، هنوز شگفتیهای عظیمی در زیر پوست سیاره زمین انتظار کشف شدن را میکشند. تالاری با سقف ۲۰۰ متری، ابرهای سرگردان، جنگل بارانی پرطراوت و جانوران شفاف بیچشم، سون دونگ را نه فقط به بزرگترین غار جهان، بلکه به یکی از بیمانندترین موزههای زنده تاریخ طبیعی تبدیل کرده است.





