عمیقترین نقطه اقیانوس کجاست؟ موجودات عجیب و شگفتیهای گودال ماریانا
عمیقترین نقطه اقیانوس در کره زمین «ژرفای چلنجر» (Challenger Deep) نام دارد که در انتهای جنوبی «گودال ماریانا» در غرب اقیانوس آرام و در نزدیکی جزایر گوام واقع شده است. این شکاف سهمگین ژئوفیزیکی عمقی نزدیک به ۱۱,۰۰۰ متر (حدود ۳۶,۰۰۰ فوت) دارد؛ جایی که فشار آب بیش از ۱,۰۷۰ برابر سطح دریاست، نور خورشید کاملاً مسدود شده و با این حال زیستبومی باورنکردنی از جانوران شفاف، ارگانیسمهای نورافشان و باکتریهای تغذیهکننده از مواد شیمیایی در آن جریان دارد.
شناخت نقاط ناشناخته زمین همواره هیجانانگیزتر از سفر به فضا بوده است. اگر اهل مطالعه شگفتیهای سیاره ما هستید و مقالاتی چون حقایق و شگفتیهای جغرافیای کره زمین را دنبال میکنید، کاوش در تاریکترین ژرفای بستر اقیانوسها پرده از رازهایی برمیدارد که حتی دانشمندان را شگفتزده کرده است.
موقعیت جغرافیایی و زمینشناسی گودال ماریانا
بر پایه گزارشهای اقیانوسشناسی نشریه Live Science، گودال ماریانا یک شیار هلالیشکل در پوسته زمین به طول تقریبی ۲,۵۵۰ کیلومتر و عرض میانگین ۶۹ کیلومتر است. این دره ژرف بر اثر پدیده «فرورانش» (Subduction) تکتونیکی شکل گرفته است؛ نقطهای که صفحه اقیانوسی آرام در برخوردی میلیاردی به زیر صفحه تکتونیکی کوچکتر ماریانا فرو میلغزد و گسلی عظیم را در ژرفای تاریکی پدید میآورد.
یک مقایسه حیرتانگیز: اگر قله اورست، بلندترین کوهستان جهان با ارتفاع ۸,۸۴۸ متر را از ریشه جدا کرده و در عمیقترین نقطه گودال ماریانا بیندازید، قله آن همچنان بیش از ۲,۱۰۰ متر زیر سطح آب غرق خواهد بود!
جدول پهنهبندی لایههای اقیانوس و ویژگیهای عمق ۱۱ هزار متری
اقیانوسها بر اساس میزان نفوذ نور خورشید و فشار فیزیکی به ۵ زون اصلی تقسیم میشوند:
| لایه اقیانوسی (Zone) | عمق (متر) | وضعیت نور و دما | شاخص فشار هیدرواستاتیک | نمونه گونههای جانوری |
|---|---|---|---|---|
| اپیپلاژیک (نورگیر) | ۰ تا ۲۰۰ | نور کامل خورشید، دمای گرم | ۱ تا ۲۰ اتمسفر | دلفین، ماهی تن، مرجانها |
| مزوپلاژیک (گرگومیش) | ۲۰۰ تا ۱,۰۰۰ | نور ضعیف، افت شدید دما | ۲۰ تا ۱۰۰ اتمسفر | ماهی مرکب، ماهی تبرزین |
| باتیپلاژیک (تاریک نیمهشب) | ۱,۰۰۰ تا ۴,۰۰۰ | تاریکی مطلق، حدود ۴ درجه | ۱۰۰ تا ۴۰۰ اتمسفر | قلابچهماهی، هشتپای دامبو |
| ابیسوپلاژیک (مغاک بیپایان) | ۴,۰۰۰ تا ۶,۰۰۰ | تاریکی کامل، دمای یخزدگی (۱ الی ۲ درجه) | ۴۰۰ تا ۶۰۰ اتمسفر | اسفنجهای شیشهای، ستاره شکننده |
| هدال (زون هادس یا ژرفنا) | ۶,۰۰۰ تا ۱۱,۰۰۰ | تاریکی مرگبار، دمای ۱ الی ۴ درجه | ۶۰۰ تا ۱,۱۰۰ اتمسفر | حلزونماهی ماریانا، آمفیپودهای غولآسا |
فشار خردکننده در عمق ۱۱ هزار متری؛ مانند وزن ۵۰ هواپیمای بوئینگ
فشار آب در کف ژرفای چلنجر به بیش از ۱,۰۸۶ بار (معادل ۱۵,۷۵۰ پوند بر اینچ مربع) میرسد. برای درک بهتر این عدد تصور کنید که فردی یک خودروی سنگینوزن را روی سرانگشت اشاره خود نگه داشته باشد! در این شرایط اگر یک زیردریایی معمولی بدون آلیاژهای پیشرفته تیتانیوم به این عمق فرستاده شود، در کمتر از کسری از ثانیه مانند یک قوطی نوشابه مچاله و منفجر خواهد شد.
موجودات عجیب و بیگانهمانندی که در گودال ماریانا زنده هستند
بر اساس بررسیهای محققان زیستشناسی دریا در مجله ScienceDaily، در اعماقی که هیچ گیاهی به دلیل نبود فتوسنتز وجود ندارد، زنجیره غذایی بر پایه پدیدهای به نام «برف دریایی» (بقایای جلبکها و موجودات مرده سطح که آرامآرام فرو میریزند) و همچنین باکتریهای «شیمیوتروف» که از گوگرد و متان منافذ گرمابی تغذیه میکنند شکل گرفته است. در ادامه برجستهترین گونههای این جهان تاریک را معرفی میکنیم:
۱. حلزونماهی ماریانا (Pseudoliparis swirei)
این موجود عجیبترین مهرهدار سیاره ماست. حلزونماهی ماریانا در عمق ۸,۰۰۰ متری شنا میکند. بدنی کاملاً صورتی کمرنگ، شفاف و بدون فلس دارد به طوری که حتی امعاء و احشای داخلی آن با چشم دیده میشود! این ماهی استخوانهای سختی ندارد؛ بلکه اسکلت آن از غضروفهای بسیار منعطف ساخته شده و سلولهایش با نوعی مولکول شیمیایی خاص به نام TMAO تثبیت شدهاند که مانع از تخریب پروتئینها تحت فشار خردکننده آب میگردد.
۲. آمفیپودهای غولپیکر (Hirondellea gigas)
در حالی که اکثر سختپوستان سطحی ابعادی چند میلیمتری دارند، بستگان آنها در ژرفنای ماریانا دچار پدیده «غولپیکری اعماق» (Deep-sea gigantism) شده و تا بیش از ۳۰ سانتیمتر طول دارند. آنها از چوبهای غرقشده و بقایای کربوهیدراتی باستانی تغذیه میکنند و پوسته آلومینیومی تقویتشده بیولوژیکی دارند که در برابر اسیدیته و فشار بالای آب تجزیه نمیشود.
۳. هشتپای دامبو (Dumbo Octopus)
یکی از شگفتانگیزترین و در عین حال دوستداشتنیترین ساکنان اعماق تا عمق ۷,۰۰۰ متری، هشتپایی با دو باله گوشمانند روی سرش است که با تکان دادن آرام آنها در آب غوطهور میشود. این موجود به جای پرتاب جوهر سیاه (که در تاریکی مطلق کاربردی ندارد)، از بازوهای شبکهای خود برای به دام انداختن کرمهای لولهای استفاده میکند.
تنوع زیستی حیرتانگیز این موجودات نشان میدهد که حیات چقدر منعطف و سرسخت است؛ موضوعی که در مرور شگفتانگیزترین گونههای حیات وحش و جانوران منقرضشده نیز بارها به اثبات رسیده است.
تاریخچه غواصی انسان در گودال ماریانا؛ قهرمانان تاریکی
تاکنون افراد انگشتشماری موفق شدهاند به قعر ژرفای چلنجر نفوذ کنند:
- اولین سفر تاریخی (۱۹۶۰): دان ژاک پیکارد (اقیانوسشناس سوئیسی) و دان والش (افسر نیروی دریایی آمریکا) با زیردریایی تحقیقاتی تریست (Trieste) موفق شدند پس از ۵ ساعت فرود، برای اولین بار به کف گودال برسند و ۲۰ دقیقه در آنجا بمانند.
- سفر انفرادی جیمز کامرون (۲۰۱۲): کارگردان نامدار هالیوود (سازنده تایتانیک و آواتار) با زیردریایی پیشرفته تکنفره Deepsea Challenger به عمق ۱۰,۹۰۸ متری سفر کرد و تصاویر سهبعدی بینظیری از دشتهای شنی و خاکستری بستر اقیانوس ثبت نمود.
- اکتشافات ویکتور وسکوو (۲۰۱۹): این کاوشگر رکوردهای متعددی در غواصی در عمیقترین نقاط ۵ اقیانوس جهان ثبت کرد و متاسفانه برای اولین بار شواهدی از زبالههای پلاستیکی بشر را حتی در عمق ۱۱ هزار متری کشف نمود!
صداهای مرموز در ژرفای تاریک؛ آیا ماریانا ساکت است؟
برخلاف تصور عموم که اعماق اقیانوس را مکانی در سکوت ابدی میدانند، هیدروفونهای تحقیقاتی کار گذاشته شده توسط دانشمندان نشان میدهند که گودال ماریانا فضایی بسیار پر سر و صداست! امواج صوتی نهنگهای دوردست، شکستن صفحات یخ در قطب، صدای غرش موتور کشتیهای تجاری سطحی و لرزههای مداوم زمینساختی در این شکاف باریک اکو میشوند و غرشهای زیرآبی پرطنینی میآفرینند؛ گویی به صدای کیهان در راهنمای عجایب ناشناخته کیهان و فضا گوش سپردهاید.
نکات پایانی و جمعبندی کاربردی
عمیقترین نقطه اقیانوس یعنی ژرفای چلنجر در گودال ماریانا، یادآور این حقیقت شگرف است که سیاره زمین هنوز قلمروهای ناشناخته و مسحورکنندهای برای کشف دارد. شرایط زیستی در عمق ۱۱ هزار متری با تاریکی مطلق، سرمای نزدیک به انجماد و فشار خردکننده، بیش از هر چیز شبیه به محیط اقیانوسهای زیرسطحی قمرهای مشتری (مانند اروپا) یا انسلادوس در زحل است. مطالعه جانداران خارقالعاده ماریانا به اخترزیستشناسان کمک میکند تا دریابند حیات چگونه میتواند در خشنترین گوشههای کهکشان نیز راه خود را پیدا کرده و زنده بماند.
