بزرگترین آتشفشان جهان کدام است؟ رازهای مونا لوا در زمین و کوه المپوس در منظومه شمسی

بزرگترین آتشفشان جهان از نظر حجم و وسعت روی کره زمین، آتشفشان فعال «مونا لوا» (Mauna Loa) واقع در جزایر هاوایی است که حجمی بالغ بر ۷۵ هزار کیلومتر مکعب دارد. همچنین در گستره کیهان و منظومه شمسی، کوه المپوس (Olympus Mons) در سیاره مریخ با ارتفاع ۲۲ کیلومتری، عنوان بزرگترین آتشفشان شناخته‌شده جهان هستی را با ابعادی سه برابر اورست در اختیار دارد.

مونا لوا (Mauna Loa)؛ غول خفته و بیدار اقیانوس آرام

هنگامی که سخن از کوه‌ها و پدیده‌های غول‌پیکر زمین به میان می‌آید، اغلب نگاه‌ها به قله‌های سر به فلک کشیده هیمالیا دوخته می‌شود؛ اما شگفت‌انگیزترین رکوردها در ژرفای آب‌ها و ساختارهای زمین‌شناختی پنهان شده‌اند. آتشفشان مونا لوا (به معنای «کوه بلند» در زبان بومیان هاوایی) بزرگترین ساختار تک‌توده آتشفشانی کره زمین است که نیمی از مساحت جزیره بزرگ هاوایی را تشکیل می‌دهد.

اگرچه ارتفاع قله مونا لوا از سطح آب‌های آزاد ۴,۱۶۹ متر است، اما بدنه اصلی و قاعده این کوهستان غول‌پیکر در بستر بزرگترین اقیانوس جهان یعنی اقیانوس آرام و در عمق ۵,۰۰۰ متری زیر دریا قرار دارد. علاوه بر این، وزن خردکننده این توده گدازه‌ای چنان سهمگین است که پوسته زمین را ۸ کیلومتر دیگر به سمت پایین فشرده کرده است. بنابراین ارتفاع واقعی مونا لوا از قاعده مدفون تا قله به بیش از ۱۷ کیلومتر می‌رسد که به مراتب از قله اورست بلندتر است. این عظمت ساختاری همانند عمق حیرت‌انگیز آب‌ها در عمیق‌ترین دریاچه جهان یعنی بایکال، نشانگر شگفتی‌های پنهان سیاره ماست.

آتشفشان سپری چیست و چرا مونا لوا تا این اندازه پهناور است؟

بر اساس داده‌های سازمان زمین‌شناسی ایالات متحده (USGS)، آتشفشان‌ها از نظر ساختار فیزیکی به دو دسته اصلی تقسیم می‌شوند: «چینه‌ای» (Stratovolcano) و «سپری» (Shield Volcano). مونا لوا نمونه بارز و اعلای یک آتشفشان سپری است. دلایل وسعت استثنایی آن عبارتند از:

۱. گدازه‌های بازالتی بسیار روان و کم‌چگال

ماگمای خروجی از مونا لوا حاوی سیلیس بسیار پایینی است و دمای آن به بیش از ۱,۱۰۰ درجه سانتی‌گراد می‌رسد. این گدازه‌های روان به جای انباشته شدن در اطراف دهانه و تشکیل مخروطی تیز و مخوف، کیلومترها روی دامنه حرکت کرده و مانند یک سپر جنگجویان رومی با شیب ملایم (کمتر از ۶ درجه) در پهنه‌ای به طول ۱۲۰ کیلومتر گسترش می‌یابند.

۲. فعالیت بر فراز نقطه داغ زمین‌شناختی (Hotspot)

مونا لوا بر خلاف اکثر آتشفشان‌های مرزهای تکتونیکی، بر فراز یک «نقطه داغ» در جبه زمین شکل گرفته است. این تنوره ماگمایی دائمی از میلیون‌ها سال پیش تاکنون گدازه‌های مذاب را بدون وقفه به سطح پمپاژ کرده و لایه‌به‌لایه توده عظیم هاوایی را شکل داده است.

مقایسه غول‌های آتشفشانی؛ زمین در برابر سیاره سرخ مریخ

برای درک عظمت آتشفشان‌ها در مقیاس منظومه شمسی، داده‌های زیر بر اساس مشاهدات مریخ‌نوردهای ناسا و داده‌های راداری ماهواره‌ای گردآوری شده است:

کوه المپوس مریخ؛ سلطان بلامنازع آتشفشان‌های منظومه شمسی

اگر فکر می‌کنید مونا لوا بی‌پایان است، نگاهی به همسایه سرخ زمین بیندازید. کوه المپوس (Olympus Mons) در سیاره مریخ هیولایی است که درک مقیاس آن برای ذهن انسان دشوار است. این آتشفشان غول‌پیکر با ارتفاع حدود ۲۲ کیلومتر و قطری نزدیک به ۶۰۰ کیلومتر، کل پهنه یک کشور اروپایی بزرگ نظیر فرانسه را در بر می‌گیرد.

چرا آتشفشان‌های مریخ تا این اندازه غول‌پیکر شدند؟ دانشمندان اخترفیزیک دو علت بنیادین را اثبات کرده‌اند:

1. گرانش ضعیف مریخ: جاذبه سیاره سرخ حدود ۳۸٪ جاذبه زمین است. بنابراین سنگ‌های مذاب و ستون‌های گدازه می‌توانند بدون فرو ریختن زیر وزن خود، بسیار بیشتر بالا بروند و کوه‌های بلندتری را تاب بیاورند.
2. فقدان صفحات تکتونیکی متحرک: در کره زمین، صفحات پوسته بر فراز نقاط داغ پیوسته جابه‌جا می‌شوند و به جای یک کوه عظیم، زنجیره‌ای از آتشفشان‌ها (مانند جزایر هاوایی) می‌سازند. اما در مریخ، پوسته ثابت مانده و دهانه آتشفشانی برای صدها میلیون سال روی یک کانون ماگمایی ثابت گدازه بیرون ریخته است!

تاریخچه فوران‌های سهمگین مونا لوا؛ ثبت ۳۳ فوران تاریخی

از سال ۱۸۴۳ میلادی که رصدهای دقیق علمی بر روی مونا لوا آغاز شد، این غول آتشفشانی ۳۳ بار فوران کرده است. برخلاف آتشفشان‌های انفجاری خطرناک نظیر کوه وزوو یا کراکاتوآ که ابرهای خاکستر سمی و کشنده تولید می‌کنند، فوران‌های مونا لوا به صورت چشمه‌ها و رودخانه‌های خروشان آتشین جریان می‌یابند. فوران تاریخی سال ۱۹۸۴ به مدت سه هفته جریان‌هایی از گدازه مذاب را تا نزدیکی شهر هیلو (Hilo) روانه ساخت.

پس از ۳۸ سال خاموشی، در نوامبر ۲۰۲۲ دهانه موکواووئوو (Mokuʻāweoweo) در قله مونا لوا مجدداً شکافته شد و فواره‌هایی از مواد مذاب تا ارتفاع ۶۰ متر به آسمان پرتاب گردید که تصاویر هوایی آن سراسر جهان را به حیرت واداشت.

نکات پایانی و جمع‌بندی کاربردی

آتشفشان‌ها پنجره‌هایی زنده به قلب تپنده و اعماق ناشناخته سیاره ما هستند. مونا لوا در هاوایی با ساختار سپری شکوهمند خود یادآور نیروهای بی‌پایان زمین‌شناختی است که کوه‌ها را از ژرفای اقیانوس‌ها بالا می‌کشند؛ همان‌گونه که آب‌های خروشان در بلندترین آبشار جهان यानी آنجل صخره‌های باستانی را صیقل می‌دهند. در فراسوی زمین نیز، کوه المپوس مریخ مرزهای شگفتی منظومه شمسی را پیش چشم دانشمندان می‌گستراند و نشان می‌دهد که زمین و کیهان تا چه اندازه سرشار از رکوردهای حیرت‌انگیز هستند.