بیوگرافی استیون هاوکینگ (Stephen Hawking) روایت حماسه‌گونه یکی از درخشان‌ترین ذهن‌های قرن بیستم و بیست‌ویکم است؛ فیزیکدان و کیهان‌شناس بریتانیایی که با وجود ابتلا به بیماری فلج‌کننده نورون‌های حرکتی (ALS) در ۲۱ سالگی، رازهای تاریک سیاه‌چاله‌ها و مبدا کیهان را آشکار ساخت.
استیون ویلیام هاوکینگ در ۸ ژانویه ۱۹۴۲ در آکسفورد انگلستان — درست در سیصدمین سالگرد درگذشت گالیلئو گالیله — چشم به جهان گشود. زندگی او ترکیبی شگفت‌آور از نبوغ بی‌همتای فکری، سرسختی پولادین در برابر ناتوانی جسمی و شوخ‌طبعی بریتانیایی بود. زمانی که پزشکان در سن بیست و یک سالگی به او اعلام کردند که بیش از دو سال زنده نخواهد ماند، هاوکینگ نه تنها تسلیم نشد، بلکه تصمیم گرفت تمام توان باقی‌مانده خود را صرف کشف بنیادین‌ترین پرسش‌های بشر کند: جهان از کجا آغاز شد؟ سیاه‌چاله‌ها چگونه رفتار می‌کنند؟ و آیا می‌توان نظریه نسبیت عام اینشتین را با فیزیک کوانتوم آشتی داد؟
بر اساس گزارش‌های تاریخی دانشنامه بریتانیکا (Britannica) و آرشیو دانشگاه کمبریج، هاوکینگ به مدت ۳۰ سال صاحب کرسی معتبر ریاضیات لوکازین (Lucasian Professor of Mathematics) در دانشگاه کمبریج بود؛ همان جایگاهی که سه قرن پیش‌تر به سر آیزاک نیوتن تعلق داشت. در این زندگینامه تفصیلی از تحریریه هفت گنج، سفر پرفرازونشیب زندگی هاوکینگ، تئوری‌های علمی انقلابی، ماجرای شگفت‌انگیز کتاب پرفروش «تاریخچه مختصر زمان» و فلسفه امیدبخش او را مرور می‌کنیم.
تابش هاوکینگ (Hawking Radiation) چیست؟
بزرگ‌ترین دستاورد علمی هاوکینگ در سال ۱۹۷۴ رخ داد؛ زمانی که اثبات کرد بر خلاف باور پیشین علم، سیاه‌چاله‌ها کاملاً سیاه نیستند! به دلیل اثرات کوانتومی در نزدیکی افق رویداد، سیاه‌چاله‌ها ذرات ریزی از انرژی ساطع می‌کنند که تابش هاوکینگ نامیده می‌شود. این تابش باعث می‌شود سیاه‌چاله‌ها در گذر تریلیون‌ها سال به آرامی جرم از دست داده و سرانجام ناپدید شوند.
شناسنامه و جدول دوران‌های کلیدی زندگی استیون هاوکینگ
برای مروری سریع و دقیق بر رویدادهای تاریخی زندگی هاوکینگ، جدول زمان‌بندی زیر مهم‌ترین نقاط عطف زندگی او را نشان می‌دهد:
| مقطع زمانی | رویداد تاریخی / سن | اهمیت و دستاورد علمی یا شخصی |
|---|---|---|
| ۸ ژانویه ۱۹۴۲ | تولد در آکسفورد انگلستان | تولد در سالگرد مرگ گالیله، در خانواده‌ای اهل پژوهش و کتاب‌خوان |
| ۱۹۵۹ (۱۷ سالگی) | ورود به کالج دانشگاهی آکسفورد | تحصیل در رشته فیزیک، عضویت در تیم قایقرانی دانشگاه و روحیه پرشور جوانی |
| ۱۹۶۳ (۲۱ سالگی) | تشخیص بیماری تخریب نورون حرکتی (ALS) | پیش‌بینی تلخ پزشکان مبنی بر مرگ طی دو سال؛ نامزدی با جین وایلد و آغاز تمرکز مطلق بر پژوهش |
| ۱۹۶۶ (۲۴ سالگی) | دفاع از رساله دکتری در دانشگاه کمبریج | ارائه نظریه تکینگی‌های گرانشی (Singularities) به همراه راجر پنروز |
| ۱۹۷۴ (۳۲ سالگی) | کشف پدیده «تابش هاوکینگ» | عضویت به عنوان جوان‌ترین دانشمند در انجمن سلطنتی بریتانیا (Royal Society) |
| ۱۹۷۹ تا ۲۰۰۹ | کرسی ریاضیات لوکازین کمبریج | رسیدن به جایگاهی که پیش‌تر نیوتن و دیراک بر آن تکیه زده بودند |
| ۱۹۸۵ (۴۳ سالگی) | ابتلا به ذات‌الریه و از دست دادن تکلم | تراکوستومی نجات‌بخش؛ آغاز استفاده از سیستم رایانه‌ای سنتز صدا برای تکلم |
| ۱۹۸۸ (۴۶ سالگی) | انتشار کتاب «تاریخچه مختصر زمان» | شکستن رکورد گینس با فروش بیش از ۲۵ میلیون نسخه و پرفروش‌ترین کتاب ۲۳۷ هفته متوالی |
| ۱۴ مارس ۲۰۱۸ (۷۶ سالگی) | درگذشت در کمبریج | درگذشت در روز جهانی عدد پی و زادروز آلبرت اینشتین؛ دفن خاکستر در کلیسای وست‌مینستر کنار نیوتن و داروین |
کودکی، سال‌های تحصیل و شوک ناگهانی بیماری ALS
استیون در خانواده‌ای بزرگ شد که دانش، بحث‌های روشنفکری و مطالعه اولویت اول آن بود. پدرش، فرانک هاوکینگ، متخصص پزشکی مناطق گرمسیری و مادرش، ایزابل، زنی تحصیل‌کرده و بااراده بود. هم‌کلاسی‌های استیون در مدرسه سنت آلبانز به دلیل نبوغ فکری و توانایی او در حل مسائل پیچیده ریاضی با ساخت قطعات الکترونیکی بازیافتی، به او لقب «اینشتین» داده بودند.
در دانشگاه آکسفورد، هاوکینگ به راحتی نمرات درخشان کسب می‌کرد، اما در سال پایانی متوجه زمین‌خوردن‌های غیرعادی، ناهماهنگی در عضلات پا و دشواری در بستن بند کفش‌هایش شد. پس از انتقال به کمبریج برای دوره دکتری، آزمایش‌های دقیق پزشکی نشان داد که او به بیماری اسکلروز جانبی آمیوتروفیک (ALS) مبتلاست؛ بیماری‌ای که به تدریج تمام رشته‌های عصبی کنترل‌کننده عضلات ارادی را تخریب می‌کند، اما کوچک‌ترین آسیبی به ساختار تفکر، حافظه و مغز نمی‌زند.
هاوکینگ بعدها نوشت: «پیش از تشخیص بیماری، از زندگی خسته شده بودم؛ هیچ انگیزه‌ای نداشتم. اما وقتی فهمیدم ممکن است به زودی بمیرم، ناگهان متوجه شدم که اگر زنده بمانم، کارهای ناتمام بسیار زیادی برای انجام دادن دارم.» ازدواج با جین وایلد در سال ۱۹۶۵ بزرگ‌ترین تکیه‌گاه عاطفی او شد و به او اراده‌ای تزلزل‌ناپذیر برای فتح قله‌های کیهان‌شناسی بخشید.
دستاوردهای علمی ماندگار: از تکینگی مهبانگ تا ترمودینامیک سیاه‌چاله‌ها
تحقیقات استیون هاوکینگ جهان فیزیک را دگرگون کرد. دستاوردهای علمی شاخص او عبارتند از:
- قضایای تکینگی پنروز-هاوکینگ: هاوکینگ به همراه راجر پنروز با استفاده از معادلات نسبیت عام اینشتین ثابت کرد که جهان فیزیکی ما باید از یک نقطه با چگالی و انحنای بی‌نهایت (تکینگی گرانشی) در لحظه مهبانگ (Big Bang) آغاز شده باشد و زمان در آن نقطه شروع شده است.
- قانون دوم مکانیک سیاه‌چاله‌ها: او اثبات کرد که مساحت کل افق رویداد سیاه‌چاله‌ها در طول زمان هرگز کاهش نمی‌یابد، درست مانند آنتروپی در علم ترمودینامیک.
- کتاب «تاریخچه مختصر زمان»: هاوکینگ معتقد بود که دانش کیهان‌شناسی نباید در انحصار ریاضی‌دانان دانشگاهی باقی بماند. کتاب او پیچیده‌ترین مفاهیم فضا-زمان، کوانتوم و مهبانگ را بدون حتی یک فرمول ریاضی (به جز فرمول مشهور E=mc² اینشتین) به میلیون‌ها خواننده عادی در سراسر گیتی آموزش داد.
فناوری سنتز صدا و پنجره ارتباطی هاوکینگ با جهان
در سال ۱۹۸۵ در جریان سفری به سوئیس، هاوکینگ دچار ذات‌الریه فوق‌العاده شدیدی شد که پزشکان را وادار به تراکوستومی (ایجاد شکاف در نای) کرد. این عمل زندگی او را نجات داد، اما توانایی صحبت کردن با حنجره طبیعی را برای همیشه از او سلب نمود. در ابتدا او با بالا بردن ابروهایش حروفی را روی یک تخته املایی انتخاب می‌کرد.
اما نبوغ مهندسان کامپیوتر در کمبریج و دره سیلیکون راه نجات را پیش روی او نهاد. برنامه‌ای به نام «اکولایزر» (Equalizer) همراه با یک سنسور مادون قرمز بسیار کوچک روی قاب عینکش نصب شد که ریزترین انقباضات عضله گونه هاوکینگ را شناسایی می‌کرد. او تنها با حرکت دادن چند میلی‌متری گونه خود، کلمات را روی نمایشگر انتخاب می‌کرد و سپس یک دستگاه سینت‌سایزر صدا، افکار او را با آن لهجه الکترونیکی و رباتیک ماندگار به گوش جهانیان می‌رساند. هاوکینگ با همین تکان ساده گونه، ده‌ها کتاب، صدها مقاله پژوهشی و سخنرانی‌های پرشور را نگاشت.
درس بزرگ هاوکینگ برای بشر: امید بی‌پایان
یکی از زیباترین سخنان هاوکینگ این است: «نخست، یادتان باشد که به ستاره‌ها نگاه کنید و نه به پاهایتان. دوم، هرگز کار و تلاش را رها نکنید؛ کار به زندگی شما معنا و هدف می‌بخشد و بدون آن زندگی پوچ است. سوم، اگر بخت با شما یار بود و عشق را پیدا کردید، به یاد داشته باشید که عشق نعمتی نادر است و هرگز آن را دور نیندازید.»
مطالعه سرگذشت نوابغ علم همواره الهام‌بخش پیشرفت و غلبه بر ناممکن‌هاست. پیشنهاد می‌کنیم در بخش بیوگرافی مشاهیر هفت گنج، زندگی‌نامه‌های پرمخاطب دیگری چون بیوگرافی آلبرت اینشتین، کاوش تاریخی بیوگرافی آیزاک نیوتن و همچنین سرگذشت پرماجرای بیوگرافی نیکولا تسلا را نیز از دست ندهید.
نکات پایانی و جمع‌بندی کاربردی
بیوگرافی استیون هاوکینگ برهان قاطعی بر پیروزی اراده و هوش انسان بر سخت‌ترین موانع جسمانی است. مردی که بیش از نیم قرن بر صندلی چرخ‌دار محبوس بود، ذهنش فرسنگ‌ها فراتر از کهکشان‌ها سیر می‌کرد و با جسارت علمی خود، پرده از اسرار ژرف‌ترین سیاه‌چاله‌های عالم برداشت. هاوکینگ به جهانیان آموخت که تا زمانی که نفس می‌کشیم و اشتیاق دانستن داریم، هیچ مرز و مانعی برای بلندپروازی روح انسان وجود نخواهد داشت.
