رفتن به محتوای اصلی
منو
پیشنهاد ویژه - emrooz.app
پیشنهاد ویژه - play.google.com

زندگینامه اروین شرودینگر؛ معادله موج، راز گربه و نوبل

| | 10 دقیقه مطالعه
پرتره تاریخی اروین شرودینگر بنیان‌گذار مکانیک موجی کوانتوم و برنده جایزه نوبل فیزیک ۱۹۳۳

زندگینامه اروین شرودینگر (Erwin Schrödinger؛ ۱۸۸۷–۱۹۶۱) روایت فیزیکدان نظری اتریشی و برنده جایزه نوبل فیزیک ۱۹۳۳ است که با کشف «معادله موج شرودینگر» ستون ریاضی مکانیک کوانتومی مدرن را بنا نهاد، آزمایش فکری مشهور «گربه شرودینگر» را طرح کرد و با کتاب «حیات چیست؟» مسیر کشف ساختار DNA را گشود.

اروین شرودینگر؛ فیلسوفِ شاعرپیشه در قلب انقلاب کوانتومی قرن بیستم

اگر قوانین نیوتن حرکت سیارات، گلوله‌ها و ساعت‌های مکانیکی دنیای بزرگ‌مقیاس ما را توضیح می‌دهند، برای ورود به قلمرو اسرارآمیز اتم‌ها، مولکول‌ها و تراشه‌های نیمه‌هادی امروزی، بشریت یک کلید طلایی در دست دارد: معادله موج شرودینگر. خالق این فرمول جاودانه، دانشمندی بود که نه‌تنها در ریاضیات و فیزیک نظری استادی بی‌بدیل به شمار می‌رفت، بلکه به شش زبان تسلط داشت، شعر می‌سرود، متون فلسفی کهن شرق و یونان باستان را می‌خواند و درباره فیزیولوژی درک رنگ در چشم انسان رساله علمی می‌نوشت!

در تاریخ علم، نام شرودینگر برای عموم مردم بیش از هر چیز با معمای مشهور «گربه‌ای که درون جعبه هم زنده است و هم مرده» گره خورده است؛ اما طنز شگفت‌انگیز تاریخ علم در آنجاست که خود شرودینگر منتقد سرسخت تعابیر احتمالی افراطی کوانتوم بود و آن گربه خیالی را نه برای اثبات جادویی بودن کوانتوم، بلکه برای به چالش کشیدن همکارانش خلق کرد!

به گواهی اسناد بنیاد نوبل (NobelPrize.org) و دانشنامه بریتانیکا (Britannica)، اگر جرقه اولیه کوانتوم را در زندگینامه ماکس پلانک و نخستین الگوی مدارهای گسسته اتم را در زندگینامه نیلز بور دنبال کرده باشید، اروین شرودینگر مردی بود که در سن ۳۸ سالگی — سنی که اغلب فیزیکدانان نظری دوران اوج خلاقیت جوانی را پشت سر گذاشته‌اند — ناگهان با چهار مقاله طوفانی در سال ۱۹۲۶ چهره فیزیک و شیمی مدرن را برای همیشه دگرگون ساخت.

جدول شناسنامه و ایستگاه‌های سرنوشت‌ساز زندگی اروین شرودینگر

مرور خط زمانی هفتادوچهار سال زندگی پرفرازونشیب این دانشمند اتریشی، پیوند عمیق او با بزرگ‌ترین کشفیات قرن بیستم را نشان می‌دهد:

سال / دوره تاریخیرویداد کلیدی در زندگی و کارنامه علمی
۱۲ اوت ۱۸۸۷تولد در وین (پایتخت اتریش) در خانواده‌ای فرهیخته، چندزبانه و دوستدار علم و هنر
۱۹۰۶ تا ۱۹۱۰تحصیل در دانشگاه وین تحت تاثیر میراث علمی لودویگ بولتزمان و اخذ دکترای فیزیک در ۲۳ سالگی
۱۹۱۴ تا ۱۹۱۸خدمت به عنوان افسر توپخانه در جنگ جهانی اول و مطالعه مقاله‌های نسبیت عام اینشتین در سنگرهای مرزی!
۱۹۲۱ تا ۱۹۲۶کرسی استادی دانشگاه زوریخ سوئیس؛ دوران طلایی پژوهش‌های ترمودینامیک، نظریه رنگ و مکانیک موجی
ژانویه ۱۹۲۶نگارش معادله موج کوانتومی در تعطیلات کوهستان آلپ و انتشار چهار مقاله تاریخی مکانیک موجی
۱۹۲۷جانشینی کرسی ماکس پلانک در دانشگاه برلین و حضور در کنفرانس افسانه‌ای سلوی ۱۹۲۷ کنار اینشتین و بور
۱۹۳۳ترک دانشگاه برلین در اعتراض به تعصبات نژادی و دریافت جایزه نوبل فیزیک مشترکاً با پل دیراک
۱۹۳۵طرح آزمایش فکری «گربه شرودینگر» و معرفی مفهوم بنیادین «درهم‌تنیدگی کوانتومی» (Entanglement)
۱۹۳۹ تا ۱۹۵۵اقامت ۱۷ ساله در مؤسسه مطالعات پیشرفته دوبلین (ایرلند) و انتشار کتاب جریان‌ساز «حیات چیست؟» (۱۹۴۴)
۱۹۵۶ تا ۴ ژانویه ۱۹۶۱بازگشت افتخارآمیز به دانشگاه وین و درگذشت در ۷۳ سالگی؛ خاک‌سپاری در دهکده کوهستانی آلپباخ اتریش

کودکی در وین فرهنگی؛ پسری که انگلیسی و آلمانی را هم‌زمان آموخت

اروین رودولف یوزف الکساندر شرودینگر در ۱۲ اوت ۱۸۸۷ در محله اردبرگ شهر وین چشم به جهان گشود؛ شهری که در پایان قرن نوزدهم کانون تلاقی موسیقی کلاسیک، فلسفه، روانشناسی و فیزیک آماری در اروپا بود. پدرش «رودولف شرودینگر» کارخانه‌دار فرهیخته‌ای بود که علاوه بر اداره کسب‌وکار پارچه‌های مشمعی، گیاه‌شناسی و نقاش پرشوری به شمار می‌رفت؛ و مادرش «گئورگینه امیلی برندا باوئر» دختر استاد برجسته شیمی دانشگاه فنی وین بود و ریشه‌ای نیمی اتریشی و نیمی بریتانیایی داشت.

همین پیشینه خانوادگی باعث شد اروین کوچک در خانه‌ای رشد کند که در آن هم آلمانی و هم انگلیسی به عنوان زبان مادری صحبت می‌شد. او تا یازده‌سالگی به مدرسه نرفت و زیر نظر معلم خصوصی و گفتگوهای علمی پدرش آموزش دید؛ سپس در سال ۱۸۹۸ وارد دبیرستان معتبر «آکادمیشس گیمنازیوم» وین شد. هم‌کلاسی‌هایش بعدها به یاد می‌آوردند که اروین در زنگ‌های ادبیات، دستور زبان یونانی و لاتین، تئاتر و ریاضیات با یک نگاه درس را در ذهن حکاکی می‌کرد و هرگز نیاز نداشت شب‌ها تا دیروقت مثل سایر دانش‌آموزان مشق بنویسد!

دانشگاه وین، سایه بولتزمان و معادلات اینشتین در سنگرهای کوهستان

شرودینگر در پاییز ۱۹۰۶، تنها چند هفته پس از مرگ تراژیک فیزیکدان بزرگ اتریشی «لودویگ بولتزمان»، وارد دانشگاه وین شد. استاد راهنمای محبوب او در دانشگاه، فیزیکدان جوان و درخشانی به نام «فریدریش هازنورل» (شاگرد مستقیم بولتزمان) بود که عشق عمیق به پیوستگی ریاضی و فیزیک آماری را در جان شرودینگر کاشت. اروین در ماه مه ۱۹۱۰ مدرک دکترای خود را دریافت کرد و به عنوان دستیار آزمایشگاه فیزیک تجربی مشغول به کار شد؛ تجربه‌ای که به او آموخت فیزیک صرفاً بازی با فرمول‌های ذهنی نیست و باید با واقعیت ملموس آزمایشگاه هم‌خوانی داشته باشد.

با آغاز جنگ جهانی اول در ۱۹۱۴، جوان ۲۷ ساله اتریشی به جبهه کوهستانی ایتالیا اعزام شد. با این حال، ذهن کنجکاو او حتی در ایستگاه‌های دیده‌بانی خاموش نشد؛ او نسخه‌های تازه‌چاپ‌شده مقالات نظریه نسبیت عام آلبرت اینشتین را با خود به سنگر می‌برد و زیر نور چراغ نفتی، معادلات تانسوری گرانش را ورق می‌زد. پس از پایان جنگ و ازدواج با «آنه‌ماری برتل» در بهار ۱۹۲۰، شرودینگر پس از چند دوره تدریس کوتاه در ینا، اشتوتگارت و برسلاو، در سال ۱۹۲۱ کرسی استادی فیزیک نظری دانشگاه زوریخ سوئیس را پذیرفت؛ شهری آرام که قرار بود زادگاه بزرگ‌ترین دستاورد زندگی او باشد.

تصویر ماندگار کنفرانس سلوی ۱۹۲۷ با حضور اروین شرودینگر، آلبرت اینشتین، نیلز بور، ماکس پلانک و ماری کوری
کنفرانس تاریخی سلوی ۱۹۲۷ در بروکسل؛ اروین شرودینگر (ایستاده در میانه ردیف عقب) در کنار آلبرت اینشتین، نیلز بور، ماکس پلانک و ماری کوری

زمستان جادویی ۱۹۲۶ در آلپ؛ چگونه معادله موج شرودینگر متولد شد؟

تا سال ۱۹۲۴، نظریه کوانتوم در وضعیت عجیبی قرار داشت: دانشمندان می‌دانستند که الکترون‌ها فقط در ترازهای انرژی مشخصی به دور هسته اتم می‌چرخند، اما هیچ‌کس نمی‌دانست «چرا» مدارهای بینابینی ممنوع هستند! در همین زمان، شاهزاده و فیزیکدان جوان فرانسوی «لویی دوبروی» در رساله دکترای جسورانه‌ای پیشنهاد داد همان‌طور که نور هم خاصیت موج دارد و هم خاصیت ذره، شاید ذرات مادی مثل الکترون نیز رفتاری موج‌گونه داشته باشند.

آلبرت اینشتین این ایده شگفت‌انگیز را ستود و استادِ همکار شرودینگر در زوریخ (پیتر دبای) در پایان یکی از سمینارهای پاییز ۱۹۲۵ رو به شرودینگر کرد و گفت: «اروین! تو که درباره امواج صحبت می‌کنی، اگر واقعاً موجی در کار است پس باید یک معادله موج هم برایش وجود داشته باشد؛ چرا پیدایش نمی‌کنی؟»

شرودینگر ۳۸ ساله در تعطیلات زمستانی کریسمس ۱۹۲۵ راهی ویلایی کوهستانی در شهر برف‌گرفته آروزا (Arosa) در ارتفاعات آلپ سوئیس شد؛ در حالی که دفترچه‌های یادداشت و کتاب‌های ریاضی خود را در چمدان گذاشته بود. در سکوت قله‌های برفی آلپ، او دریافت که مدارهای مجاز الکترون به دور هسته، دقیقاً شبیه امواج ایستاده روی تار مرتعش یک ویولن هستند که تنها مضرب‌های صحیحی از طول‌موج روی آن‌ها جا می‌گیرد! او در کمتر از شش ماه از ژانویه تا ژوئن ۱۹۲۶، چهار مقاله پشت سر هم در نشریه معتبر Annalen der Physik منتشر کرد و فرمول جاودانه خود را به جهان شناساند.

بیشتر بدانید: معادله شرودینگر به زبان ساده چه می‌گوید؟

همان‌گونه که قانون دوم نیوتن (F = ma) با داشتن نیرو و مکان فعلی یک توپ، مسیر دقیق حرکت آینده آن را پیش‌بینی می‌کند، معادله موج شرودینگر رفتار «تابع موج» (ψ یا سای) را در زمان و مکان محاسبه می‌سازد. طبق تعبیر ماکس بورن، توان دوم این تابع موج در هر نقطه از فضا، احتمال یافتن الکترون در آن نقطه را نشان می‌دهد؛ کشفی که نه‌تنها جدول تناوبی شیمی و پیوندهای مولکولی را از پایه توضیح داد، بلکه زیربنای ساخت تمام ترانزیستورها، لیزرها و پردازنده‌های کامپیوتری دنیای امروز شد.

جانشینی ماکس پلانک، دریافت نوبل ۱۹۳۳ و تولد «گربه شرودینگر»

شهرت جهانی مکانیک موجی باعث شد در سال ۱۹۲۷، زمانی که ماکس پلانک بزرگ در دانشگاه برلین بازنشسته شد، معتبرترین کرسی فیزیک نظری جهان به اروین شرودینگر واگذار گردد. برلینِ آن سال‌ها که آلبرت اینشتین را هم در خود داشت، بهشت فیزیکدانان بود؛ اما با تیره شدن فضای اجتماعی آلمان در سال ۱۹۳۳، شرودینگر با وجود آنکه خود هیچ محدودیتی نداشت، حاضر به سازش اخلاقی نشد، از مقام پرآوازه برلین استعفا داد و به دانشگاه آکسفورد انگلستان رفت. درست در نوامبر همان سال ۱۹۳۳ و چند روز پس از ورودش به آکسفورد، تلگرام کمیته نوبل از استکهلم رسید: او به صورت مشترک با فیزیکدان نابغه بریتانیایی پل دیراک برنده جایزه نوبل فیزیک شده بود!

دو سال بعد در سال ۱۹۳۵، شرودینگر پس از مکاتبات طولانی و صمیمانه با دوست هم‌فکر خود آلبرت اینشتین، دو میراث ماندگار دیگر از خود به جا گذاشت: نخست برای اولین بار در تاریخ علم واژه «درهم‌تنیدگی» (Entanglement) را برای توصیف ارتباط آنی دو ذره کوانتومی ابداع کرد؛ پدیده‌ای که دهه‌ها بعد ستون محاسبات کوانتومی و شبیه‌سازی‌هایی شد که در زندگینامه ریچارد فاینمن نیز نقش محوری یافتند.

دوم، طراحی آزمایش فکری مشهور گربه شرودینگر: او تصور کرد گربه‌ای درون یک محفظه فولادی بسته در کنار یک اتم رادیواکتیو، یک شمارشگر گایگر، یک چکش و شیشه کوچکی از ماده سمی قرار گرفته است؛ به طوری که در عرض یک ساعت احتمال واپاشی آن یک اتم دقیقاً ۵۰ درصد است. اگر قانون «برهم‌نهی کوانتومی» (Superposition) مکتب کپنهاگ درست باشد و اتم تا پیش از مشاهده ناظر در حالت ترکیبی «واپاشیده و وانپاشیده» قرار داشته باشد، پس کل سامانه و گربه درون جعبه نیز تا لحظه باز شدن درِ جعبه باید هم‌زمان هم زنده و هم مرده باشد! شرودینگر با این طنز ظریف می‌خواست نشان دهد که مرز میان دنیای میکروسکوپی کوانتوم و دنیای کلان‌مقیاس ما هنوز معماهای حل‌نشده عمیقی دارد.

تندیس اروین شرودینگر در حیاط دانشگاه وین به همراه فرمول جاودانه معادله موج کوانتومی
تندیس یادبود اروین شرودینگر در آرکاد دانشگاه وین که بر ستون سنگی زیر آن فرمول معادله موج کوانتومی حکاکی شده است

پل زدن از فیزیک اتمی به رمز حیات: کتاب تاریخ‌ساز «حیات چیست؟»

در پاییز ۱۹۳۹، شرودینگر به دعوت مؤسسه تازه تاسیس مطالعات پیشرفته دوبلین به ایرلند رفت و هفده سال آرام و پربار را در مقام مدیر دانشکده فیزیک نظری آنجا سپری کرد. در فوریه ۱۹۴۳، او یک رشته سخنرانی عمومی در کالج ترینیتی دوبلین ایراد کرد که یک سال بعد در قالب کتابی کم‌حجم به نام «حیات چیست؟ جنبه فیزیکی سلول زنده» (*What Is Life?*) منتشر شد.

این کتاب کوچک زلزله‌ای در علم زیست‌شناسی به پا کرد! در دورانی که هنوز هیچ‌کس ساختار دقیق ژن‌ها را نمی‌شناخت، شرودینگر با نگاهی فیزیکی دو ایده انقلابی مطرح کرد:

  • کد ژنتیکی در قالب یک بلور نامتناوب (Aperiodic Crystal): او استدلال کرد مولکول حامل اطلاعات وراثتی بر خلاف بلور نمک که تکرار یکنواخت اتم‌هاست، باید زنجیره‌ای پایدار با آرایش غیرتکراری باشد که مانند خط مورس، نقشه کامل ساخت موجود زنده را در مقیاس اتمی رمزگذاری می‌کند.
  • تغذیه از آنتروپی منفی (Negentropy): او توضیح داد موجودات زنده چگونه بدون نقض قانون دوم ترمودینامیک، با جذب نظم از محیط و دفع گرما از فروپاشی و بی‌نظمی داخلی سلول‌های خود جلوگیری می‌کنند.

هم جیمز واتسون و هم فرانسیس کریک و موریس ویلکینز (کاشفان مارپیچ دوگانه DNA در سال ۱۹۵۳ و برندگان نوبل پزشکی) بعدها در خاطرات خود صراحتاً نوشتند که خواندن کتاب «حیات چیست؟» اروین شرودینگر بود که آن‌ها را از فیزیک به سمت کشف راز مولکول DNA کشاند؛ به گونه‌ای که از شرودینگر به عنوان پدر معنوی زیست‌شناسی مولکولی یاد می‌شود.

نکته مهم: ذهن چندبعدی شرودینگر فراتر از فیزیک کوانتوم

کمتر کسی می‌داند که شرودینگر یکی از پیشگامان جهانی «رنگ‌سنجی ریاضی» (Colorimetry) نیز هست و مقالات دهه ۱۹۲۰ او درباره فضای سه‌بعدی ادراک رنگ در مخروط‌های شبکیه چشم، پایه استانداردهای بین‌المللی رنگ در نمایشگرهای امروزی قرار گرفت. او همچنین در سال ۱۹۴۹ مجموعه‌ای از اشعار آلمانی خود را منتشر کرد و کتاب‌های فلسفی عمیقی همچون «طبیعت و یونانیان» و «ذهن و ماده» به یادگار گذاشت.

بازگشت به وطن و آرامگاه ابدی زیر سایه معادله موج

اروین شرودینگر در سال ۱۹۵۶ پس از نزدیک به سه دهه دوری، در میان استقبال پرشور دانشگاهیان به زادگاهش وین بازگشت و کرسی استادی افتخاری دانشگاه وین به او اهدا شد؛ در همان سال دولت اتریش عالی‌ترین جایزه علمی کشورش را به نام «جایزه اروین شرودینگر» بنیان گذاشت و سال‌ها بعد تصویر او بر روی اسکناس‌های هزار شیلینگی اتریش نقش بست.

این دانشمند بزرگ که سال‌ها از بیماری مزمن ریوی رنج می‌برد، سرانجام در ۴ ژانویه ۱۹۶۱ در سن ۷۳ سالگی در وین چشم از جهان فروبست. بنا بر وصیت خودش، پیکر او را نه در مقبره‌های پرزرق‌وبرق شهری، بلکه در گورستان آرام و سرسبز دهکده کوهستانی آلپباخ (Alpbach) در دامنه‌های آلپ تیرول به خاک سپردند؛ جایی که بالای نام ساده او، تنها فرمول ظریف iħ ψ̇ = Hψ جاودانگی اندیشه انسانی را به رهگذران یادآوری می‌کند.

ترفند طلایی مطالعه: بهترین کتاب شرودینگر برای خوانندگان غیرمتخصص

اگر می‌خواهید با نثر شفاف، شاعرانه و عمیق خود شرودینگر آشنا شوید، ترجمه فارسی کتاب کوتاه «حیات چیست؟» (همراه با رساله «ذهن و ماده») یکی از خواندنی‌ترین آثار کلاسیک تاریخ علم است که بدون نیاز به ریاضیات سنگین، نگاه شما را به مرز مشترک فیزیک، زیست‌شناسی و آگاهی انسان دگرگون می‌کند.

نکات پایانی و جمع‌بندی کاربردی

بازخوانی زندگینامه اروین شرودینگر به ما یادآوری می‌کند که بزرگ‌ترین جهش‌های علمی تاریخ زمانی رخ می‌دهند که یک ذهن جست‌وجوگر حصار میان رشته‌ها را می‌شکند؛ مردی که از دل ارتعاش تارهای موسیقی به معادله موج اتم رسید، با یک گربه خیالی عمیق‌ترین پرسش‌های فلسفه علم را زنده نگه داشت و در شصت‌سالگی چراغ راه زیست‌شناسان برای رمزگشایی از الفبای حیات شد.

سوالات متداول

شرودینگر در سال ۱۹۲۶ «مکانیک موجی» و فرمول بنیادین «معادله موج شرودینگر» را تدوین کرد که حرکت و احتمال حضور الکترون‌ها در اتم را با دقت ریاضی توصیف می‌کند و به پاس همین کشف، در سال ۱۹۳۳ مشترکاً با پل دیراک برنده نوبل فیزیک شد.
خیر؛ گربه شرودینگر یک «آزمایش فکری» و فلسفی در سال ۱۹۳۵ بود و هرگز در دنیای واقعی اجرا نشد. جالب اینجاست که شرودینگر این مثال پارادوکسیکال (گربه هم‌زمان زنده و مرده) را برای نقد تعبیر کپنهاگی کوانتوم و نشان دادن عجیب بودن تعمیم ابهام اتمی به اشیای روزمره طراحی کرده بود!
شرودینگر در سال ۱۹۴۴ در کتاب کوتاه اما انقلابی What Is Life? پیش‌بینی کرد که اطلاعات وراثتی جانداران باید درون یک «بلور نامتناوب» شیمیایی ذخیره شده باشد؛ ایده‌ای که مستقیماً الهام‌بخش جیمز واتسون و فرانسیس کریک در کشف ساختار مارپیچ دوگانه DNA شد.
بر بالای صلیب آرامگاه او در دهکده کوهستانی آلپباخ در ایالت تیرول اتریش، هیچ لقب طولانی‌ای نوشته نشده و تنها فرمول جاودانه معادله موج کوانتومی او در کوتاه‌ترین فرم ریاضی حکاکی شده است.
پیشنهاد ویژه - play.google.com
تحریریه هفت گنج

تحریریه هفت گنج

تحریریه هفت گنج

تحریریه مجله اینترنتی هفت گنج متشکل از نویسندگان، پژوهشگران و ویراستاران تخصصی در حوزه‌های فناوری و هوش مصنوعی، آشپزی و تغذیه، سلامت خانواده، علم و فرهنگ است که از سال ۱۳۹۲ با تکیه بر منابع معتبر جهانی و راستی‌آزمایی علمی به تولید محتوای دقیق و کاربردی به زبان فارسی می‌پردازد.

ارسال دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *