بیوگرافی پله (Pelé با نام اصلی ادسون آرانتس دو ناسیمنتو) سرگذشت پرشکوه پادشاه جاودانه فوتبال جهان («او رِی») است که از کارگری و واکس زدن کفش در خیابان‌های برزیل برخاست و به عنوان تنها بازیکن تاریخ با فتح ۳ جام جهانی و ثبت بیش از ۱۲۰۰ گل، فوتبال را به یک هنر جهانی بدل ساخت.
پله صرفاً یک بازیکن فوتبال خارق‌العاده نبود؛ او تجسم زنده امید، زیبایی و جادوی ورزشی بود که اصطلاح «بازی زیبا» (Joga Bonito) را وارد واژگان بین‌المللی کرد. در عصری که کفش‌های فوتبال سنگین، توپ‌ها چرمی و خیس و خطاهای خشن مدافعان محافظت‌نشده بود، پله با دریبل‌های ویرانگر، سرزنی‌های پروازی، شوت‌های مرگبار با هر دو پا و بینش فضایی فرازمینی، فوتبال را چندین دهه به جلو راند. بر پایه اسناد فیفا و دانشنامه معتبر بریتانیکا، نفوذ او چنان ژرف بود که در سال ۱۹۶۹ در نیجریه، دو طرف درگیر در جنگ داخلی ۴۸ ساعت آتش‌بس اعلام کردند تا بتوانند بازی پله با پیراهن سانتوس را تماشا کنند. در این مقاله جامع از بخش بیوگرافی مشاهیر مجله هفت گنج، سفر الهام‌بخش این پسرک فقیر ترِس کوراسونس تا قله ابدیت را بررسی می‌کنیم.
ریشه نام مستعار «پله»؛ لکنت کودکی که نامی جهانی شد
نام اصلی پله، «ادسون» (Edson) بود که والدینش به افتخار توماس ادیسون مخترع برق بر او نهادند. لقب «پله» حاصل اشتباه لفظی او در کودکی در تلفظ نام دروازه‌بان مورد علاقه‌اش «بیله» (Bilé) در تیم واسکو دو گاما بود. هم‌کلاسی‌هایش برای سر به سر گذاشتن با او، وی را «پله» صدا زدند؛ نامی که ادسون ابتدا از آن نفرت داشت اما بعدها به مقدّس‌ترین نشان تاریخ ورزش جهان بدل شد.
جدول شناسنامه و رکوردهای افسانه‌ای پله (O Rei)
| شاخص آماری و افتخار | شرح رکورد و دستاورد تاریخی |
|---|---|
| نام کامل و تاریخ تولد | ادسون آرانتس دو ناسیمنتو (Edson Arantes do Nascimento) – ۲۳ اکتبر ۱۹۴۰ در تِرِس کوراسونس برزیل |
| قهرمانی در جام‌های جهانی | ۳ بار (۱۹۵۸ سوئد، ۱۹۶۲ شیلی، ۱۹۷۰ مکزیک) – تنها بازیکن تاریخ با ۳ مدال طلای جام جهانی |
| تعداد کل گل‌های دوران حرفه‌ای | ۱,۲۸۱ گل در ۱,۳۶۳ مسابقه (ثبت رسمی در کتاب رکوردهای گینس) |
| گل‌های ملی برای برزیل | ۷۷ گل در ۹۲ بازی رسمی (میانگین ۰.۸۴ گل در هر مسابقه ملی) |
| باشگاه‌های اصلی | باشگاه سانتوس برزیل (۱۹۵۶ تا ۱۹۷۴)، نیویورک کاسموس آمریکا (۱۹۷۵ تا ۱۹۷۷) |
| جوان‌ترین گلزن تاریخ فینال جام جهانی | با سن ۱۷ سال و ۲۴۹ روز در فینال ۱۹۵۸ مقابل سوئد (رکوردی که هنوز شکسته نشده است) |
| جوایز قرن فیفا و المپیک | بازیکن قرن فیفا (همراه با مارادونا)، ورزشکار قرن از سوی کمیته بین‌المللی المپیک (IOC) |
| تاریخ و سن درگذشت | ۲۹ دسامبر ۲۰۲۲ در سن ۸۲ سالگی در بیمارستان آلبرت اینشتین سائوپائولو در میان عزای عمومی برزیل |
دوران کودکی و فقر مطلق؛ بازی با توپ پارچه‌ای و گریه برای شکست ماراکانا
پله در خانواده‌ای بسیار فقیر متولد شد. پدرش «دوندینیو» بازیکن بااستعدادی در دسته دوم بود که مصدومیت شدید زانو دوران فوتبالش را زودتر از موعد خاتمه داد و او را به کارگری بیمارستان واداشت. پله برای کمک به معیشت خانواده، از خردسالی در ایستگاه‌های راه‌آهن جعبه واکس چوبی به دوش می‌انداخت و کفش مسافران را واکس می‌زد. از آنجا که خانواده توان خرید توپ فوتبال واقعی را نداشت، پله با چند لنگه جوراب کهنه که با روزنامه‌های مچاله پر شده و با طناب محکم بسته شده بود، یا گریپ‌فروتی که از باغ‌ها می‌افتاد، در کوچه‌های خاکی پابرهنه تکنیک‌های محیرالعقول خود را تمرین می‌کرد.
در سال ۱۹۵۰، زمانی که پله تنها ۹ سال داشت، برزیل در فینال غم‌انگیز جام جهانی در ورزشگاه ماراکانا مغلوب اروگوئه شد (فاجعه ماراکانازو). پله پدرش را دید که در مقابل رادیو با هق‌هق گریه می‌کرد. پسرک دست روی شانه پدر گذاشت و قولی داد که مسیر تاریخ را تغییر داد: «گریه نکن پدر؛ من قول می‌دهم روزی جام جهانی را برایت فتح کنم!»
این انگیزه سوزان برای رسیدن به قله، شباهت عمیقی به مسیر فوتبالی دیگر ابرستاره‌های تاریخ دارد که در پرونده‌های بیوگرافی کریستیانو رونالدو و حماسه بیوگرافی لیونل مسی به آن پرداخته‌ایم.
ورود به سانتوس و طلوع پدیده ۱۷ ساله در جام جهانی ۱۹۵۸
در سن ۱۵ سالگی، والدمار دی بريتو، بازیکن سابق تیم ملی برزیل، پله را کشف کرد و او را به مدیران باشگاه ساحلی سانتوس معرفی نمود و جمله‌ای تاریخی بر زبان آورد: «این پسربچه روزی بهترین بازیکن فوتبال جهان خواهد شد.» پله در اولین بازی رسمی خود برای سانتوس در سپتامبر ۱۹۵۶ گلزنی کرد و در سن ۱۶ سالگی آقای گل لیگ ایالت سائوپائولو شد.
در تابستان ۱۹۵۸، پله در سن ۱۷ سالگی با تیم ملی برزیل راهی جام جهانی سوئد شد. او مسابقات اولیه را به دلیل مصدومیت زانو از دست داد، اما با ورود به ترکیب در مرحله حذفی، طوفانی به پا کرد: در یک‌چهارم نهایی تک‌گل پیروزی‌بخش مقابل ولز را زد، در نیمه‌نهایی برابر فرانسه قدرتمند با هت‌تریک آتشین در ۲۳ دقیقه دنیا را تکان داد، و در فینال مقابل میزبان (سوئد) دو گل حماسی به ثمر رساند؛ یکی از آن‌ها گلی بود که با مهار سینه و چیپ روی سر مدافع (سامبررو) زده شد و تا ابد در تالار افتخارات هنر فوتبال نقش بست. برزیل ۵ بر ۲ پیروز شد و پله در حالی که اشک شادی بر صورتش جاری بود، بر دوش هم‌تیمی‌ها جام ژول ریمه را بالای سر برد و به قولش به پدر وفا کرد.
قانون اعلام پله به عنوان «گنجینه ملی غیرقابل فروش» برزیل
پس از درخشش ماورایی در جام جهانی، غول‌های فوتبال اروپا نظیر رئال مادرید، یوونتوس، اینترمیلان و منچستریونایتد چک‌های سفیدامضا برای جذب پله ارائه دادند. برای جلوگیری از خروج او از کشور، رئیس‌جمهور وقت برزیل ژانیو کوادروس در سال ۱۹۶۱ لایحه‌ای رسمی به مجلس فرستاد که پله را به عنوان «گنجینه ملی رسمی و غیرقابل صادرات» اعلام کرد! این قانون مانع از پیوستن او به تیم‌های اروپایی شد و او را نزدیک به دو دهه در سانتوس حفظ کرد.
جام جهانی ۱۹۷۰ مکزیک؛ اوج بلوغ و شاهکار زیباترین تیم تاریخ
اگرچه پله در جام‌های جهانی ۱۹۶۲ (که با مصدومیتش همراه بود و گارینشا درخشید) و ۱۹۶۶ (که با خطاهای خشن و فلج‌کننده مدافعان بلغارستان و پرتغال مصدوم شد) سختی‌های فراوانی چشید، اما اوج کمال او در جام جهانی ۱۹۷۰ مکزیک رقم خورد. پله که در ۳۰ سالگی رهبر و کاپیتان معنوی تیمی پرستاره شامل توستائو، ریولینو، ژرسون و کارلوس آلبرتو بود، با نبوغ تاکتیکی خود چشم جهان را خیره کرد.
حرکات نمادین پله در مکزیک به همان اندازه که گل‌هایش تماشایی بود در یادها ماند: ضربه از وسط زمین مقابل چکسلواکی، ضربه سر چکشی که با واکنش معجزه‌آسای گوردون بنکس مهار شد، و دریبل بدون لمس توپ دروازه‌بان اروگوئه لادیسلاو مازورکیویچ. در فینال مقابل دفاع بتنی ایتالیا، پله گل اول را با پروازی تاریخی بر فراز سر تارسیسیو بورنیچ با سر به ثمر رساند و در دقایق پایانی پاس گلی بی‌نقص و بدون نگاه کردن به کارلوس آلبرتو داد تا گل چهارم ثبت شود. با این پیروزی ۴-۱، برزیل برای سومین بار جام را فتح کرد و برای همیشه مالک جام ژول ریمه شد.
ثبت گل هزارم (O Milésimo) و درخشش در نیویورک کاسموس
در ۱۹ نوامبر ۱۹۶۹، پله در ورزشگاه لبریز از جمعیت ماراکانا در جریان بازی سانتوس و واسکو دو گاما، پشت یک ضربه پنالتی ایستاد. با باز شدن دروازه، هزارمین گل دوران حرفه‌ای او ثبت شد. هزاران هوادار، عکاس و خبرنگار به درون زمین چمن هجوم آوردند، بازی متوقف شد و پله پیراهن نمادین شماره ۱۰۰۰ را بر تن کرد و پیامی انسان‌دوستانه خطاب به ملت برزیل مخابره کرد: «این گل را به کودکان بی‌سرپرست و نیازمند برزیل تقدیم می‌کنم؛ بیایید مراقب آن‌ها باشیم.»
پس از بازنشستگی از سانتوس در ۱۹۷۴، پله در سال ۱۹۷۵ با قراردادی افسانه‌ای به نیویورک کاسموس در لیگ آمریکای شمالی پیوست تا فوتبال را به جامعه آمریکا معرفی کند. حضور او باعث شد استادیوم‌های بیسبال و راگبی با حضور بیش از ۷۰ هزار تماشاگر برای تماشای فوتبال پر شود و چهره‌های سرشناسی چون فرانتس بکن‌باوئر و یوهان کرویف به آمریکا سفر کنند.
زندگی پس از فوتبال؛ وزیر ورزش، سفیر صلح و جاودانگی ابدی
پله پس از خداحافظی از میادین در اکتبر ۱۹۷۷، به عنوان سفیر حسن نیت یونسکو و سازمان ملل متحد خدمت کرد. در دهه ۱۹۹۰، او به عنوان وزیر ورزش برزیل منصوب شد و قانونی تاریخی موسوم به «قانون پله» (Lei Pelé) را به تصویب رساند که به استثمار بازیکنان توسط باشگاه‌ها پایان داد و حقوق حرفه‌ای مدرن را برای فوتبالیست‌ها به ارمغان آورد.
سرانجام در ۲۹ دسامبر ۲۰۲۲، قلب پادشاه در پی مبارزه‌ای طولانی با سرطان در سن ۸۲ سالگی از تپش ایستاد. دولت برزیل ۳ روز عزای عمومی اعلام کرد و بیش از ۲۳۰ هزار نفر ساعت‌ها در صف ایستادند تا در ورزشگاه ویلا بلمیرو به پیکر اسطوره ادای احترام کنند.
نکات پایانی و جمع‌بندی کاربردی
پله تعریفی ماندگار از مفهوم اسطوره در تاریخ تمدن بشر است؛ انسانی که با یک لبخند پهن، اخلاق ورزشی نجیب، فروتنی مثال‌زدنی و پاهایی جادویی، مرزهای نژاد، سیاست و فقر را درنوردید و به میلیون‌ها کودک محروم در زاغه‌های جهان آموخت که می‌توان از خاکی‌ترین کوچه‌ها برخاست و پادشاه قلب میلیاردها انسان شد. نام پله مترادف همیشگی کلمه فوتبال باقی خواهد ماند.
