بیوگرافی آلفرد نوبل داستان دراماتیک شیمیدان و صنعتگر نابغه سوئدی است که با اختراع دینامیت و چاشنی‌های انفجاری ثروتی هنگفت اندوخت، اما پس از خواندن آگهی ترحیم اشتباهی خود با تیتر تلخ «تاجر مرگ مرد»، تصمیم گرفت تمام ثروت خود را وقف معتبرترین جوایز علمی و صلح جهان کند.
بر پایه مستندات رسمی وب‌سایت بنیاد نوبل (NobelPrize.org) و دانشنامه بریتانیکا، آلفرد برنارد نوبل (Alfred Bernhard Nobel) شخصیتی چندبعدی و متناقض بود: مخترعی که ۳۵۵ پتنت ثبت کرد، تاجری بی‌رحم در صنایع تسلیحاتی و معدنی که شرکت‌های بین‌المللی متعددی را در ۲۰ کشور تاسیس کرد، و در عین حال نویسنده، شاعر و صلح‌طلبی که در خلوت خود از رنج‌های بشری عمیقاً رنج می‌برد. جایزه‌ای که او بنیان نهاد، بعدها افتخارآفرین نام بزرگانی چون ماری کوری کاشف رادیوم، الکساندر فلمینگ کاشف پنی‌سیلین و پیروان مکتب علمی لوئی پاستور در میکروبیولوژی شد.
کودکی در استکهلم و مهاجرت به امپراتوری روسیه
آلفرد نوبل در ۲۱ اکتبر ۱۸۳۳ در استکهلم سوئد متولد شد. پدرش ایمانوئل نوبل، مهندس و مخترعی نوآور بود که در کارخانه‌های پل‌سازی و تجهیزات نظامی فعالیت می‌کرد، اما در سال تولد آلفرد ورشکست شد. هنگامی که آلفرد چهار ساله بود، پدرش برای جست‌وجوی فرصت‌های جدید شغلی به سن‌پترزبورگ روسیه رفت و با اختراع مین‌های دریایی برای نیروی دریایی روسیه تزار، به موفقیت مالی چشمگیری دست یافت.
در سال ۱۸۴۲، آلفرد به همراه مادر و برادرانش به سن‌پترزبورگ نقل مکان کرد. ثروت پدر به فرزندانش اجازه داد تا زیر نظر بهترین استادان خصوصی آموزش ببینند. آلفرد نوجوانی درون‌گرا و کتاب‌خوان بود که تا سن ۱۷ سالگی به پنج زبان زنده دنیا (سوئدی، روسی، فرانسوی، انگلیسی و آلمانی) مسلط شد و در رشته‌های ادبیات، فلسفه، فیزیک و شیمی تبحر فوق‌العاده‌ای یافت.
سفرهای اروپایی و ملاقات سرنوشت‌ساز با نیتروگلیسیرین
پدر آلفرد که تمایلات ادبی و شاعرانه پسرش را نمی‌پسندید، او را برای کارآموزی در مهندسی شیمی به پاریس و آمریکا فرستاد. در پاریس، آلفرد وارد آزمایشگاه شیمیدان برجسته تیوفیل-ژول پلوز شد. در آنجا با آس کانیو سوبررو (Ascanio Sobrero)، شیمیدان ایتالیایی که به تازگی مایع روغنی فرار و به شدت ناپایداری به نام «نیتروگلیسیرین» را سنتز کرده بود، آشنا شد.
نیتروگلیسیرین قدرت انفجاری چندین برابر باروت سیاه داشت، اما حتی با کوچک‌ترین تکان یا تغییر دما منفجر می‌شد و حمل‌ونقل آن بسیار مرگبار بود. این ماده خطرناک، ذهن جوان آلفرد را تسخیر کرد. او تصمیم گرفت راهی برای «مهار ایمن» و کنترل قدرت تخریب این ماده شیمیایی پیدا کند.
تراژدی آزمایشگاه خانوادگی و اختراع دینامیت
پس از پایان جنگ کریمه و افت سفارش‌های ارتش روسیه، خانواده نوبل به سوئد بازگشتند و در هلنبرگ کارگاهی برای آزمایش بر روی نیتروگلیسیرین برپا کردند. در ۳ سپتامبر ۱۸۶۴، فاجعه‌ای هولناک رخ داد: انبار آزمایشگاه منفجر شد و امیل نوبل (برادر جوان‌تر آلفرد) به همراه چهار کارگر دیگر زنده در آتش سوختند. این فاجعه پدر آلفرد را دچار سکته مغزی و فلج کرد، اما آلفرد تسلیم نشد و آزمایش‌های خود را روی یک قایق شناور روی دریاچه ملارن ادامه داد تا به دیگران آسیبی نرسد.
سرانجام در سال ۱۸۶۷، نبوغ نوبل معمای ایمن‌سازی را حل کرد. او دریافت که اگر نیتروگلیسیرین مایع را با نوعی خاک رس سیلیسی و متخلخل به نام «سیلیکات دیاتومه» (Kieselguhr) مخلوط کند، خمیری پایدار به دست می‌آید که می‌توان آن را به شکل میله درآورد. این ماده تنها با یک چاشنی انفجاری (کپسول انفجاری جیوه‌ای که خود نوبل اختراع کرده بود) منفجر می‌شد و در برابر ضربه یا حرارت ملایم کاملاً مقاوم بود.
نوبل این اختراع جدید را از واژه یونانی «دینامیس» (به معنای نیرو و توان) «دینامیت» نامید. دینامیت جهان را تکان داد. حفر تونل‌های کوهستانی راه‌آهن در سراسر اروپا و آمریکا، شکافتن معادن عمیق و احداث کانال‌های کشتیرانی (نظیر کانال سوئز و پاناما) ناگهان با سرعتی باورنکردنی ممکن شد.
تیتر مرگبار روزنامه‌ها: «تاجر مرگ مرده است!»
با وجود آنکه نوبل امیدوار بود دینامیت ابزاری صلح‌آمیز برای توسعه صنعتی بشر باشد، ارتش‌های جهان به سرعت از آن برای تولید بمب‌ها و ادوات کشتار جمعی در جنگ‌ها استفاده کردند. نوبل از فروش دینامیت و سپس اختراع ماده منفجره بی‌دود «بالیستیت» ثروتی افسانه‌ای در بیش از ۹۰ کارخانه در سراسر جهان به هم زد.
اما نقطه عطف زندگی معنوی نوبل در سال ۱۸۸۸ رخ داد. لودویگ نوبل (برادر بزرگ‌تر آلفرد) در شهر کن فرانسه درگذشت. یکی از روزنامه‌های معتبر فرانسوی به اشتباه گمان کرد که آلفرد نوبل فوت کرده است و آگهی ترحیمی تکان‌دهنده با این عنوان منتشر کرد:
تیتر مشهور روزنامه فرانسوی:
«تاجر مرگ مرده است! دکتر آلفرد نوبل که با پیدا کردن راه‌هایی برای کشتن سریع‌تر و انبوه‌تر انسان‌ها ثروتی بی‌حساب اندوخته بود، دیروز جان سپرد.»
خواندن این آگهی ترحیم در زمان حیات، شوکی عمیق و ویرانگر به روان آلفرد نوبل وارد کرد. او دریافت که پس از مرگش، تاریخ از او نه به عنوان یک دانشمند و کارآفرین بزرگ، بلکه به عنوان هیولایی سازنده ابزار کشتار یاد خواهد کرد. از همان روز، او تصمیم گرفت سرنوشت نام و ثروت خود را برای همیشه دگرگون سازد.
برتا فون سوتنر و الهام‌بخشی برای جایزه صلح نوبل
یکی دیگر از تاثیرگذارترین افراد بر اندیشه آلفرد نوبل، کنتس اتریشی «برتا فون سوتنر» (Bertha von Suttner) بود. برتا در سال ۱۸۷۶ برای مدت کوتاهی به عنوان منشی و دستیار نوبل در پاریس کار کرد. اگرچه او بعدها برای ازدواج با بارون آرتور فون سوتنر پاریس را ترک کرد، اما دوستی عمیق و نامه‌نگاری‌های فلسفی میان او و نوبل تا پایان عمر آلفرد ادامه یافت.
برتا فون سوتنر نویسنده رمان ضدجنگ مشهور «سلاح‌هایتان را زمین بگذارید» و از رهبران جنبش صلح بین‌المللی بود. نامه‌های پرشور برتا درباره لزوم پایان دادن به مسابقه تسلیحاتی در اروپا، نوبل را متقاعد کرد که در کنار رشته‌های علمی فیزیک، شیمی و پزشکی، حتماً جایزه‌ای بزرگ و مستقل برای پاسداشت «پیشگامان صلح جهانی و دوستی ملت‌ها» اختصاص دهد. شایان ذکر است که برتا فون سوتنر در سال ۱۹۰۵، به عنوان نخستین زن در تاریخ، موفق به دریافت جایزه صلح نوبل شد.
جدول مقایسه‌ای رشته‌های جوایز نوبل بر اساس وصیت‌نامه
جدول زیر شرایط و اهداف ۵ جایزه اصلی مندرج در وصیت‌نامه رسمی آلفرد نوبل را نشان می‌دهد:
| رشته جایزه | مرجع اهداکننده در وصیت‌نامه | معیار اصلی انتخاب برگزیده | محل برگزاری مراسم |
|---|---|---|---|
| نوبل فیزیک | فرهنگستان پادشاهی علوم سوئد | مهم‌ترین کشف یا اختراع ارتقادهنده فیزیک | استکهلم، سوئد |
| نوبل شیمی | فرهنگستان پادشاهی علوم سوئد | مهم‌ترین کشف یا بهبود شیمیایی | استکهلم، سوئد |
| نوبل فیزیولوژی یا پزشکی | مؤسسه کارولینسکا استکهلم | مهم‌ترین دستاورد نجات‌بخش جان انسان‌ها | استکهلم، سوئد |
| نوبل ادبیات | آکادمی سلطنتی سوئد | برجسته‌ترین اثر ادبی در جهت آرمان‌گرایانه | استکهلم، سوئد |
| نوبل صلح | کمیته پنج‌نفره منتخب پارلمان نروژ | بیشترین خدمت به برادری ملت‌ها و الغای ارتش‌ها | اسلو، نروژ |
وصیت‌نامه تاریخی و تولد باارزش‌ترین جایزه تاریخ
در ۲۷ نوامبر ۱۸۹۵، آلفرد نوبل در باشگاه سوئدی-نروژی در پاریس، آخرین وصیت‌نامه چهار صفحه‌ای خود را با دستخط خودش امضا کرد. او در این وصیت‌نامه وصیت کرد که ۹۴ درصد از کل ثروت عظیمش (معادل ۳۱ میلیون کرون سوئد در آن زمان، برابر با بیش از ۵۰۰ میلیون دلار امروز) به صورت یک صندوق سرمایه‌گذاری امن نگهداری شود و سود سالانه آن به عنوان جایزه به کسانی اعطا گردد که در سال گذشته، «بزرگ‌ترین خدمت را به بشریت» انجام داده‌اند.
او صراحتاً در وصیت‌نامه تاکید کرد که هیچ‌گونه تبعیض ملیتی نباید در اعطای جوایز دخالت داشته باشد و شایسته‌ترین فرد جهان، فارغ از اینکه اسکاندیناویایی باشد یا نه، باید جایزه را دریافت کند.
پرسش‌های متداول درباره زندگی، ثروت و جوایز آلفرد نوبل
۱. چرا در وصیت‌نامه آلفرد نوبل جایزه‌ای برای ریاضیات در نظر گرفته نشد؟
افسانه‌ها و شایعات نادرست بسیاری درباره خصومت شخصی نوبل با یک ریاضیدان وجود دارد، اما واقعیت تاریخی ساده‌تر است: نوبل مردی کاملاً عمل‌گرا و صنعتگر بود. او تنها علومی را مد نظر داشت که نتایج ملموس، کاربردی و مستقیم در بهبود سلامت، تولید صنعتی یا صلح اجتماعی ایجاد کنند و ریاضیات محض را علمی کاربردی در سطح فیزیک و پزشکی نمی‌دانست.
۲. چرا مراسم جایزه صلح نوبل در نروژ و بقیه جوایز در سوئد برگزار می‌شود؟
در زمان مرگ نوبل در سال ۱۸۹۶، سوئد و نروژ در اتحادی سیاسی تحت یک پادشاهی واحد قرار داشتند. نوبل نگران بود که تمرکز همه جوایز در استکهلم باعث جهت‌گیری‌های سیاسی شود؛ از این رو تصمیم‌گیری و اهدای جایزه صلح را به پارلمان مستقل نروژ (Storting) در اسلو واگذار کرد که نماد بی‌طرفی بین‌المللی بود.
۳. سرمایه بنیاد نوبل چگونه پس از بیش از ۱۲۰ سال همچنان پرداخت می‌شود؟
سرمایه اولیه نوبل در سهام‌های کم‌خطر، اوراق قرضه دولتی، املاک و مستغلات در سراسر جهان سرمایه‌گذاری شده است. بنیاد نوبل هر ساله تنها بخش مشخصی از سود سالانه این سرمایه‌گذاری‌ها را صرف جوایز نقدی (هر جایزه حدود ۱ میلیون دلار) و اداره بنیاد می‌کند و اصل سرمایه با گذشت زمان رشد چشمگیری داشته است.
۴. آیا آلفرد نوبل فرزندی داشت و بر سر ارث او چه اختلافی پیش آمد؟
آلفرد نوبل هرگز ازدواج نکرد و فرزندی نداشت. پس از فوت او، بستگان دور و خویشاوندانش به دادگاه شکایت کردند تا وصیت‌نامه را باطل اعلام کنند، اما پادشاه وقت سوئد (اسکار دوم) و وکلای متعهد نوبل سرانجام توانستند وصیت‌نامه را در سال ۱۹۰۰ به ثبت قانونی برسانند.
۵. ماجرای جایزه نوبل اقتصاد چیست؟
جایزه علوم اقتصادی در وصیت‌نامه اصلی آلفرد نوبل وجود نداشت. این جایزه در سال ۱۹۶۸ توسط بانک مرکزی سوئد (Sveriges Riksbank) به مناسبت سیصدمین سالگرد تاسیس این بانک پایه‌گذاری شد و هزینه‌های آن مستقیماً توسط بانک مرکزی تامین می‌شود، هرچند مراسم اهدای آن همزمان با سایر جوایز نوبل برگزار می‌گردد.
نکته مهم: نبرد حقوقی بر سر وصیت‌نامه نوبل:
پس از مرگ نوبل، خویشاوندان و وکلای او که از وصیت‌نامه مخفیانه شگفت‌زده شده بودند، تلاش گسترده‌ای برای باطل کردن وصیت‌نامه و تصاحب ثروت انجام دادند. اما به لطف سرسختی دستیار وفادارش «راگنار سولمن»، بنیاد نوبل در سال ۱۹۰۰ رسماً تاسیس شد و نخستین جوایز در سال ۱۹۰۱ اعطا گردید.
ترفند طلایی و درس زندگی از آلفرد نوبل:
نوبل ثابت کرد هیچ انسانی مجبور نیست قربانی گذشته یا اشتباهات مسیر شغلی خود بماند. شجاعت در بازنگری عملکرد و اقدام قاطعانه برای خدمت به نسل‌های آینده، می‌تواند سیاه‌ترین تصویر را به درخشان‌ترین نشان شرافت بشری تبدیل کند.
بیشتر بدانید؛ شاهکار ادبی نوبل:
آلفرد نوبل علاوه بر شیمی، به شعر و نمایشنامه‌نویسی علاقه مفرطی داشت. او در واپسین ماه‌های زندگی‌اش تراژدی منظومی به نام «نمیسیس» (Nemesis) به زبان انگلیسی نوشت که پس از مرگش توسط خانواده‌اش به عنوان اثری جنجالی جمع‌آوری شد، اما سال‌ها بعد تجدید چاپ گردید.
نکات پایانی و جمع‌بندی کاربردی
آلفرد نوبل در ۱۰ دسامبر ۱۸۹۶ در ویلای شخصی‌اش در سان‌رموی ایتالیا در اثر خونریزی مغزی در تنهایی مطلق درگذشت. او فرزندی نداشت و هرگز ازدواج نکرد، اما میراث شگفت‌انگیزی که از خود بر جای گذاشت، بیش از یک قرن است که والاترین انگیزه را برای نوابغ علمی، پزشکان فداکار، ادیبان صلح‌طلب و پیشگامان حقوق بشر در سراسر جهان فراهم می‌کند تا جهان را به مکانی زیباتر، آرام‌تر و آگاه‌تر برای زیستن تبدیل نمایند.
